अंक पाचवा

Recap-

उदयनाचं पद्मावतीशी लग्न झाल्यानंतर चौथा अंक सुरू होतो. पद्मावती वासवदत्ता व एका दासीसोबत फिरायला गेली असता उदयन वसंतकासोबत त्याच उद्यानात येतो. पण त्या तिघी त्या दोघांच्या नजरेस पडत नाहीत. त्या दोघांच्या गप्पांतून उदयनाला पद्मावतीविषयी आपुलकी जरी वाटत असली, तरीही त्याचं मन अजूनही वासवदत्तेतच अडकून राहिलं आहे, हे वासवदत्तेला कळतं व ती खूश होते. आता पुढे-

अंक पाचवा-

उदयनाने वासवदत्तेवरच्या आपल्या प्रेमाची कबुली दिल्याने पद्मावतीला झालेलं दु:ख तिने चेहऱ्यावर किंवा बोलण्या-वागण्यातून दाखवलं नसलं तरी ते खचितच तीव्र असणार. त्याचाच परिणाम म्हणून की काय तिला डोकेदुखीचा त्रास होऊ लागतो. तिला बरं वाटावं म्हणून सगळ्यांची धावपळ सुरू होते. डोकेदुखी थांबवण्यासाठी लेप आणणं, वासवदत्ता ही पद्मावतीची प्रिय सखी म्हणून तिला व उदयन हा पद्मावतीचा पती म्हणून त्याला पद्मावतीच्या या आजाराबद्दल कळवणं यासाठी दासी धावपळ करू लागतात. दासी उदयन व वासवदत्तेला पद्मावती समुद्रगृहात आराम करत असल्याचं सांगतात. समुद्रगृह हे एक असं दालन असतं जे एखाद्या सरोवराच्या मधोमध बांधलं जातं. जेणेकरून तिथलं वातावरण शीतल राहिल. उन्हाळ्यात किंवा आजारी असताना राजपुरुष व स्त्रीया या दालनात राहत असावेत.

उदयन वसंतकाला घेऊन तडक समुद्रगृहाकडे निघातो. उदयनाला पद्मावतीची काळजी वाटते आहे. आपली प्रिय वासवदत्ता तर दैवाने आपल्याकडून हिरावून नेलेली आहेच, आता पद्मावतीला का बरं दैव त्रास देत आहे? असा विचार तो करतो आहे. समुद्रगृहात शिरताच वसंतक बोंबा ठोकू लागतो- ‘साप, साप’. प्रत्यक्षात ती केवळ एक दोरी असते पण अंधूक प्रकाशामुळे ती वसंतकाला सापासारखी वाटते. गैरसमज दूर झाल्यावर दोघे आत जातात व पाहतात तो काय, पद्मावती तिथे नसतेच. म्हणून ते दोघे तिथेच बसून तिची वाट पाहू लागतात. वेळ घालवण्यासाठी वसंतक उदयनाला एक गोष्ट सांगू लागतो पण तेवढ्यात राजा पलंगावर आडवा होतो आणि बघता बघता झोपीही जातो. तिथल्या थंड वाऱ्यांचा त्याला त्रास होऊ नये म्हणून वसंतक त्याच्यासाठी शाल आणायला जातो. इथे भासाने प्रसंगाची बांधणी खूपच छान केली आहे. सगळ्या दासदास्या पद्मावतीची काळजी घेण्यात गुंतल्या आहेत. पद्मावती समुद्रगृहात नसून तिसरीकडेच आहे. वसंतक महालात गेला आहे. म्हणजे आता समुद्रगृहात उदयन काही काळापर्यंत एकटाच असणार आहे.

आणि इतक्यात वासवदत्ता धावत धावत तिथे येते. तिच्याही मनात उदयनासारखेच विचार चाललेले असतात. येऊन पाहते तो पलंगावर कुणीतरी झोपलेलं असतं. अंधुक प्रकाशात कोण आहे ते नीटसं कळत नाही. पण ती पद्मावतीच असणार अशी समजूत वासवदत्ता करून घेते. जवळ जाऊन श्वासोच्छवास नीट चालला आहे का ते पाहते. नीट चालल्याचे कळताच तिला हायसं वाटतं. मग ती विचार करते- ‘पलंगाची अर्धी बाजू मोकळी सोडलेली आहे. म्हणजे पद्मावतीला मी तिच्या शेजारी बसून रहायला हवी असेन.’ म्हणून ती बाजूला बसते. पण बसल्याक्षणीच तिला एक वेगळीच संवेदना जाणवते. ही संवेदना कसली याचा विचार ती करत असते तोच- ‘अगं वासवदत्ते!’ असा उदयनाचा आवाज येतो.

वासवदत्तेबरोबर आपल्यालाही भीती वाटते, वासवदत्तेचं बिंग फुटलं, उदयनाने तिला ओळखलं. पण नाही उदयन स्वप्नात असतो. त्या स्वप्नात त्याला वासवदत्ता भेटलेली असते. हे पाहून वासवदत्तेला हायसं वाटतं पण लगेच मनात चलबिचल सुरू होते. इथेच थांबून त्यांना डोळेभरून पाहून घ्यावं की कुणी यायच्या आत इथून निघून जावं? मोहाचा विजय होतो. वासवदत्ता तिथेच थांबते.

उदयन स्वप्नात पुन्हा बडबडू लागतो. ‘अगं प्रिये, प्रत्युत्तर तरी दे.’

वासवदत्ता- बोलते आहे, नाथ, मी बोलते आहे!

उदयन- हे काय, माझ्यावर रागावली आहेस?

इथे भासाने एक छोटीशी मजा केली आहे. प्रोषितभर्तृकांनी साजशृंगार करू नये, केशभूषा करू नये असा संकेत आहे. त्यामुळे वासवदत्ताही साध्या वेषात, केस मोकळे सोडून सगळीकडे वावरत होती. त्या काळी स्त्रिया प्रियकरावर रागावल्यावरही आपला राग सूचित करण्यसाठी असाच साधा वेष धारण करीत. उदयनाच्या स्वप्नातली वासवदत्ताही साध्या वेषातच होती. म्हणून त्याला प्रश्न पडतो, की ही आपल्यावर रागावली आहे की काय!

अशाच त्यांच्या गप्पा काही क्षणांसाठी चालू राहतात. उदयन स्वप्नातल्या वासवदत्तेशी बोलतो आणि वासवदत्ता त्याच्या प्रश्नांना उत्तरे देते. बोलता बोलता उदयन हात वर उचलतो पण झोपेत असल्याने ते खाली पडतात. वासवदत्ता भानावर येते. कुणीतरी येण्याच्या आत निघावं म्हणून उठते. पण विचार करते, ‘एवढा बिछान्यावरून लोंबणारा त्यांचा हात नीट बिछान्यावर ठेऊन निघू’ तसं ती करते. पण त्या स्पर्शाने उदयनाला जाग येते. तो वासवदत्तेचा स्पर्श ओळखतो. वासवदत्ता घाबरून समुद्रगृहातून पळून जाते. उदयन अर्धवट झोपेतच उठून तिचा पाठलाग करू लागतो पण बंद दारावर त्याचं डोकं आपटून तो मागे पडतो आणि वासवदत्ता त्याच्या दृष्टीस पडण्याचा प्रसंग टळतो.

उदयन विचारात पडतो, आपण पाहिलं ते सत्य की स्वप्न? वसंतकाला तो समजावू पाहतो की वासवदत्ता जिवंत आहे. वसंतकाचा त्याच्यावर अर्थातच विश्वास बसत नाही. तेव्हा उदयन म्हणतो, ‘अरे पहा, तिने मला स्पर्श केला तेव्हा माझ्या अंगावर उठलेला रोमांच अजून तसाच आहे.’ पण वसंतकाला काही हे पटत नाही. तो पुन्हा पुन्हा उदयनाला ‘वासवदत्ता मेली आता विसर तू तिला’ असं सांगून त्याची समजून काढू पाहतो. पण उदयनाच्या मनात वासवदत्ता जिवंत असल्याची आशा निर्माण होते, तो नंतर वसंतकाला म्हणतो-

‘यदि तावदयं स्वप्नो धन्यमप्रतिबोधनम।

अथायं विभ्रमो वा स्याद विभ्रमो ह्यस्तु मे चिरम ॥’

म्हणजेच- हे जर खरेच स्वप्न असेल, तर त्यांतून जाग न येण्यांतच धन्यता आहे. आणि जर हा मनाचा भ्रम असेल, तर हाच भ्रम चिरकाळ टिको”

इतक्यात कांचुकीय प्रवेश करतो व उदयनाला एक आनंदाची बातमी सांगतो. दर्शकाच्या सेनेसोबत उदयनाच्या सेनेने उदयनाच्या शत्रूवर जो हल्ला केला होता, त्याला यश आलं आहे. आणि गमावलेलं सगळं राज्य परत उदयनाच्या हाती आलं आहे.

म्हणजेच यौगंधरायणाच्या योजनेचा हेतू सफल झाला आहे.

हा अंक या नाटकातला सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंक आहे. या अंकावरूनच तर या नाटकाला नाव देण्यात आलं आहे. याच कारण म्हणजे भासाने स्वप्नदृष्याचा केलेला अभिनव प्रयोग. चौथ्या अंकात उदयनाच्या प्रेमाची साक्ष वासवदत्तेला मिळालेली आहे. या स्वप्नप्रसंगामुळे वासवदत्ता जिवंत असल्याची आशा उदयनाच्या मनात निर्माण होते. अशाप्रकारे त्यांचे मनोमीलन तर होतेच शिवाय अंकाच्या शेवटी आलेल्या बातमीमुळे त्यांच्या प्रत्यक्ष पुनर्मीलनाची सूचनाही आपल्याला मिळते. (तो भाग शेवटच्या अंकात)

खरं म्हणजे भरताच्या नाट्यशास्त्रात स्वप्नप्रसंग रंगमंचावर दाखवू नयेत असा नियम दिला आहे. पण भासाने हा नियम त्याच्या स्वप्नवासवदत्तम व बालचरितम या दोन नाटकांत मोडला आहे. याखेरीज आणखीही काही नियम भास वेळोवेळी मोडतो. शिवाय त्याचे काही व्याकरणाचे प्रयोग आर्ष असल्याने भास हा भरत आणि पाणिनी यांच्या अगोदर होऊन गेल्याचे मानले जाते.

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: