अंक चौथा

Recap– उदयन काही कामानिमित्त मगधदेशी गेला असता राजा दर्शकाने आपली बहिण पद्मावती हिच्यासाठी उदयनाला मागणी घातली. उदयनाने होकार दिला व लगेच त्याच दिवशी त्यांचे लग्न झाले. त्यातच पद्मावतीची विवाहमाला गुंफण्याचं काम वासवदत्तेकडे आल्याने तिच्या दु:खात भरच पडली. इथवर सगळं तसं अपेक्षित मार्गावरूनच चाललं आहे, पण आता सुरू होतात अनपेक्षित वळणं-

अंक चौथा

हा माझा सर्वांत आवडता अंक आहे. यात एक द्विकेंद्री दृश्य आहे. म्हणजे रंगमंचावर एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या गटांत वेगवेगळी संभाषणे किंवा नाट्यं चालली आहेत. कसं ते आता आपण पाहुयाच.

पद्मावतीच्या लग्नानंतरचा प्रसंग. ती वासवदत्ता आणि एका दासीबरोबर बागेत फिरायला जाते. तिथे प्राजक्ताची झाडे फुलांनी डवरून आलेली असतात. एका शिळेवर बसून पद्मावती आणि वासवदत्ता त्या फुलांचे सौंदर्य पाहत असतात. तेव्हा पद्मावती दासीला सांगते, ‘थोडीशीच फुलं इकडे आण, बाकी सगळी झाडावरच राहू देत. म्हणजे महाराज (उदयन) इथे आले की त्यांनाही या फुलांची शोभा पहायला मिळेल.’ त्यावर वासवदत्ता तिला विचारते, ‘तुझं तुझ्यावर पतीवर खूप प्रेम दिसतं.’ पद्मावती मात्र ‘माझं प्रेम आहे’ असं स्पष्ट म्हणत नाही, राजकुळातल्या शिष्टाचाराप्रमाणे ‘ते काही माहित नाही बाई, पण ते जवळ नसले की हूरहूर वाटते.’ असे आडून सांगते.

नंतर बोलता बोलता ती एक शंका व्यक्त करते, ‘वासवदत्तेलाही महाराजांबद्दल माझ्याएवढंच प्रेम वाटत असेल का?’ पुन्हा एकदा वासवदत्तेचा मनावरचा ताबा जातो आणि ती भावनावेगात ‘तुझ्याहून जास्तच प्रेम होतं तिचं’ असं म्हणते. मग परत ‘त्याशिवाय का ती घरच्यांना सोडून पळून गेली त्यांच्याबरोबर’ असं काहीतरी बोलून वेळ मारून नेते.

दासीचं मात्र वेगळंच चाललेलं असतं. ती पद्मावतीला म्हणते, ‘तुम्ही महाराजांना वीणा शिकवण्यासाठी गळ घाला’. त्यावर पद्मावती म्हणते, ‘मी तसं विचारलंही होतं. पण ते एक उसासा सोडून गप्प झाले. वासवदत्तेची आठवण येऊन त्यांना वाईट वाटलं असावं.’ हे ऐकून वासवदत्तेला जरा बरं वाटतं. उदयनाने जरी पद्मावतीशी लग्न केलेलं असलं, तरी अजून तिला वासवदत्तेचा दर्जा दिलेला नाही, हेच कळून येतं ना यावरून. पण हे सगळे पद्मावतीच्या मनाचे खेळही असू शकतात. खुद्द उदयनाच्या तोंडून हेच वासवदत्तेला ऐकायला मिळालं तर? भास वासवदत्तेची ही इच्छा पूर्ण करतो.

अशी कल्पना करा की रंगमंचाचे दोन समसमान भाग केले आहेत. एका भागात रंगमंचाच्या मध्याच्या थोडं जवळ एक शिळा आहे व त्यावर बसून पद्मावती व वासवदत्ता बोलत आहेत आणि ती दासीही तिथेच उभी आहे. दुसऱ्या भागात एक लतामंडप उभारला आहे. ज्या भागात त्या तिघी बसल्या आहेत त्या भागाच्या विंगेतून उदयन आणि वसंतक (या नाटकातला विदूषक, उदयनाचा जवळचा मित्र) रंगमंचावर प्रवेश करतात आणि तिथेच थांबतात. मधे काही झुडुपे असल्यामुळे म्हणा किंवा आणखी कशामुळे त्या दोघांना या तिघी दिसत नाहीत. ते दोघे आपापसात बोलतायत.

विदूषक राजाला प्रमदवनाची शोभा दाखवतो आहे, तर इथे उदयनाला वेगळीच काळजी लागून राहिली आहे. तो वसंतकाला म्हणतोय, मी वासवदत्तेला जेव्हा पहिल्यांदा पाहिलं तेव्हाच मदनाने त्याचे ५ही बाण माझ्यावर सोडून मला पुरतं घायाळ केलं. अजूनही त्याचे घाव तसेच ताजे असताना, एक नवा घाव माझ्या हृदयावर बसला आहे. मदनाकडे केवळ ५ च बाण असताना हा सहावा बाण कुठून आला? थोडक्यात, उदयनाचं पद्मावतीवरचं प्रेम वाढतं आहे. वासवदत्तेवर इतकं जीवापाड प्रेम असताना दुसरी स्त्री आपल्याला कशी काय आवडू शकते, हे कोडं उदयनाला पडलं आहे.

पण विदूषकाचं लक्ष कुठे आहे त्याच्या बोलण्याकडे? तो स्वत:शीच बडबडतोय, ‘कुठे गेली असेल बरं पद्मावती?’ तो सगळ्या बाजूंना वळून ती कुठे दिसतेय का ते पाहू लागतो. त्या तिघींवर नजर जाण्यापूर्वी त्याची दृष्टी आकाशाकडे वळते आणि वरून उडणारी एक बगळ्याची माळ त्याला दिसते. तो लगेच उदयनाला ते सुंदर दृश्य दाखवतो. इतक्यात दासीला सुद्धा ते बगळे दिसतात व ती त्या दोघींना ते दृश्य दाखवते. सर्वजण एकाच ठिकाणी पाहू लागतात. बगळ्यांकडे पाहत असताना दासीची दृष्टी खाली जाते व तिला उदयन व वसंतक दिसतात.

इथे आपल्याला वाटायला लागतं, झालं, आता दासी त्या दोघांना हाक मारणार आणि वासवदत्ता उदयनाला दिसणार आणि त्यांचं बिंग फुटणार. पण तसं होत नाही. पद्मावतीला आठवतं की वासवदत्तेला परपुरुषदर्शन वर्ज्य आहे. त्यामुळे ती वासवदत्ता आणि दासीसोबत लतामंडपात शिरते. त्याच्यावरून वेली सोडल्या असल्यामुळे त्यांच्या आड लपलेल्या त्या तिघी त्या दोघांना दिसणार नाहीत, पण ते दोघं मात्र त्यांना दिसतील, त्यांचं बोलणं ऐकू येईल.

इतक्यात ते दोघं त्याच शिळातलापाशी येतात. तिथे प्राजक्ताची फुले ठेवलेली पाहिल्यावर पद्मावती इथे येऊन गेली असली पाहिजे असा तर्क ते करतात व तिथेच तिची वाट पाहत बसून राहतात. त्यामुळे त्या तिघी मंडपातच अडकून राहतात.

पण सलग ५ मिनिटांत एकही घोळ घातला नाही, तर तो वसंतक कसला? शिळेवर बसतो ना बसतो तोच परत उठून तो उदयनाला म्हणतो, ‘चल रे, इथे फार उन्ह आहे, आपण त्या लतामंडपात जाऊया.’ उदयनालाही मित्रावर फारच प्रेम! तो लगेच मंडपाकडे जायला उठतो. आता आली का पंचाईत! ते दोघे मंडपाजवळ येतात. वसंतक वेली बाजूला सारून आत येणार…… तोच आपली चतुर दासी डोकं लढवते आणि जवळच्या वेली गदागदा हलवते. त्यावर बसलेले भुंग्यांचे थवेच्या थवे त्या दोघांच्या दिशेने उडू लागतात. वसंतक घाबरून मागे हटतो. पण ते भुंगे आहेत हे कळयावर एक दोन शिव्या हासडतो. (संस्कृतात शिव्या आहेत बरं!)

त्यावर त्याला थांबवण्यासाठी उदयन जे काही म्हणतो, तो या नाटकातला माझा सर्वांत आवडता संवाद आहे. तो म्हणतो,’ अरे नको रे त्या भुंग्याना त्रास देऊस. पहा तरी,

मधुमदकला मधुकरा मदनार्ताभि: प्रियाभिरुपगूढा:।

पादन्यासविषण्णा वयमिव कान्तावियुक्ता: स्यु:॥’

म्हणजे, ‘मधाच्या धुंदीत गोड गुणगुणणाऱ्या मधुकरांना त्यांच्या प्रेमविव्हल प्रिया बिलगून बसल्या आहेत. आपल्या पावलांच्या आवाजाने ते बिचकतील आणि आमच्याप्रमाणे त्यांनाही कांतेचा वियोग होईल!’

प्रेमात पडलेल्या माणसाचं हृदय कोमल होतं, असं म्हणतात ते खरं असावं बहुधा!

उदयन आणि वसंतक परत माघारी वळतात पण बागेबाहेर जात नाहीत, त्याच शिळातलावर जाऊन बसतात. हा सगळा प्रसंग चाललेला असताना वासवदत्तेचा वरचा श्वास वर आणि खालचा श्वास खाली अडकला असणार. पण उदयनाच्या नजरेस पडण्याचा हा प्रसंग टळल्यावर तिला हायसं वाटतं, ती उदयनाचं निरीक्षण करते आणि त्याची तब्येत सुधारल्याबद्दल तिला बरं वाटतं. इतक्या दिवसांनी पतीचं दर्शन झालं, दोघा नवरा-बायकोत अंतर जेमतेम काही फुटांचं, तरीही ती त्याला भेटू शकत नाही, या विचाराने तिच्या डोळ्यात पाणी येतं. इतर दोघींच्या ते लक्षात आल्यावर भुंग्यांमुळे फुलांतले परागकण उडून डोळ्यात गेले अशी सबब ती सांगते.

मी मगाशीच म्हटलं ना, ५ मिनिटे शांत बसेल तो वसंतक कसला? इकडे तिकडे पाहून आसपास कुणी नाही याची खात्री करून घेऊन तो उदयनाला एक प्रश्न विचारतो,’ तुला कोण आवडते, त्या वेळची राणी वासवदत्ता की सध्याची राणी पद्मावती?’ अर्थातच या प्रश्नाला उत्तर देण्यापूर्वी उदयन खूप आढेवेढे घेतो. कोणत्याही राणीच्या बाजूने बोलला तरी पंचाईत. त्यावर वसंतक म्हणतो, ‘अरे बिन्धास्त सांग रे, त्यातली एक देवाघरी गेली आहे आणि दुसरी आता इथे नाही.’ (हे वाक्य हशात भर पाडतं, कारण त्या दोघी बाजूलाच उभं राहून हे ऐकतायत.) इथे त्या दोघींचा जीव टांगणीला- काय उत्तर देणार उदयन? आतून दोघींनाही उदयनाने आपलं नाव घ्यावंसं वाटतंय पण तो आपलं सोडून दुसरीचंच नाव घेईल अशी भीतीही वाटतेय. उदयन मात्र वसंतकाला सांगितलं आणि ते गुपित त्याच्या पोटात राहिलं नाही तर काय घ्या, म्हणून काहितरी डिप्लोमॅटिक उत्तर शोधतो आहे.

अखेर कुठलाच मार्ग सापडत नाही व वसंतकही माघार घेत नाही हे पाहून उदयन त्याला खरं ते सांगतो. तो म्हणतो, ‘रुप, चारित्र्य, माधुर्य यांमुळे मला पद्मावतीबद्दल अत्यंत आदर आहे. पण वासवदत्तेच्या ठिकाणी गुंतलेलं माझं मन काही ती ओढून नेऊ शकत नाही.’

यावर तिघी त्यांच्या त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे प्रतिक्रिया देतात. वासवदत्ता आनंदून जाते. तिच्या सगळ्यां दु:खांचं, कष्टांचं चीज झाल्यासारखं तिला वाटतं. दासी मात्र चिडते, ‘ही काय रीतभात झाली?’ पण पद्मावती तिची समजूत काढते. ती म्हणते, ‘अगं वासवदत्तेला ते विसरलेले नाहीत म्हणजे त्यांचं खरं प्रेम असलं पाहिजे’ असा खरं प्रेम करणारा पती मला मिळाला असं पद्मावतीला अभिप्रेत असतं, पण ते प्रेम तिच्यावर केलेलं नसतं याचं तिला दु:ख वाटत असलं , तरी ती दाखवत नाही.

मग उदयन वसंतकाला तोच प्रश्न विचारतो. वसंतक एक नंबरचा खादाड! तो म्हणतो, ‘वासवदत्तेबद्दल मला आदर आहेच, पण पद्मावती नेहमीच माझ्यासाठी तुपातले पदार्थ बनवते मग सगळीकडे मला शोधत फिरते आणि मी भेटलो, की मोठ्या प्रेमाने मला ते खायला देते. म्हणून मला पद्मावती आवडते.

वासवदत्ता मनातल्या मनात ‘अस्सं काय बच्चमजी!’ म्हणते तर उदयन वासवदत्ता वारल्याचे क्षणभर विसरून ‘थांब आता वासवदत्तेलाच सांगतो’ असं म्हणतो. विदूषक बावळट पुन्हा घोळ घालतो, ‘ वासवदत्ता? कुठे आहे ती? ती तर कधीच मेली’ असं वेड्यासारखं बडबडतो. (तेव्हा तो शिळातल उचलून त्याच्या डोक्यात घालावासा मला वाटतो) ते ऐकून उदयनाला खूप वाईट वाटतं आणि त्याच्या डोळ्यांत पाणी येतं. वासवदत्तेला मात्र पदोपदी असे उदयनाच्या आपल्यावरच्या प्रेमाचे दाखले मिळाल्यामुळे भयंकरच आनंद झालेला असतो, आपल्या प्रियकराने आपण जवळ नाही असं समजून तिसऱ्याकडे आपलं गुणगान करून आपल्यावरच्या प्रेमाची कबुली द्यावी, प्रेयसीसाठी यापरती दुसरी आनंदाची गोष्ट कोणती?

इथे उदयनाला मात्र पुन्हा एकदा दु:खाचा उमाळा आलेला असतो, अश्रुंनी त्याचा चेहरा भिजून जातो म्हणून वसंतक पाणी आणायला जातो तर आपल्याला या अवस्थेत कुणी पाहू नये म्हणून उदयन चेहरा उपरण्याने झाकून घेतो. ही संधी साधून वासवदत्ता आणि दासी तिथून सटकतात, तर पद्मावती आपला पती दु:खात असताना आपण त्याच्याबरोबर असावं असा विचार करून त्याला धीर द्यायला जाते.

इतक्यात वसंतक येतो. त्याने इतके घोळ घातल्यावर पद्मावती त्याला बरी सोडेल! त्याचा रस्ता अडवून काय रे कुठे गेलेलास, हे पाणी कशासाठी असं विचारते. वसंतकाचं ततपप होतं, त्यावर ती ‘न अडखळता बोल’ असं म्हणते. (हा भाग वाचताना पद्मावती हाताची घडी घालून एक पाय जमिनीवर हळूहळू आपटत दरडावून त्याला विचारते आहे असं चित्र माझ्या डोळ्यांसमोर उभं राहतं) मजा म्हणजे त्यावर वसंतक वासवदत्तेने सांगितलेली परागकणांचीच सबब सांगतो. नंतर ते उदयनालाही जाऊन सांगतो आणि उदयन तेच नाटक करतो. मग तिघे एकत्र दर्शकाला भेटण्यासाठी निघून जातात आणि पडदा पडतो.

प्रतिज्ञायौंगधरायणापासून ज्याची चर्चा चाललेली असते, तो उदयन अखेर या अंकात रंगमंचावर अवतरतो. त्याचा हा प्रवेश त्याची भावनाप्रधानता, संवेदनशीलताच अधोरेखित करतो. या अंकात वासवदत्तेला उदयनाच्या प्रेमाची साक्ष पटली आहे. पण उदयनाच्या हृदयला दिलासा कसा मिळणार? ते पुढच्या अंकात.

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: