अंक दुसरा व तिसरा

Recap 😀

आधीच्या भागात लिहीताना फारच गुंतागुंत झाली बहुधा. म्हणुन पहिल्या अंकातलं कथानक अगदी थोडक्या शब्दांत-

राजा उदयन त्याची राणी वासवदत्ता हिच्यावरच्या आत्यंतिक प्रेमापुढे राज्यकारभाराला दुय्यम स्थान देतो व परिणामी बरंचसं राज्य हातातून जातं. उदयनाला प्रेमातून बाहेर काढून राज्यकारभारात पुन्हा लक्ष घालण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी त्याचा अमात्य यौगंधरायण स्वत:च्या व वासवदत्तेच्या मृत्युचं नाटक करतो. ते दोघे वेषांतर करून अज्ञातवासात जातात. एका तपोवनात आले असता त्यांना मगधराजकन्या ‘पद्मावती’ भेटते. वासवदत्ता ही स्वत:ची प्रोषितभर्तृका (जिचा नवरा परगावी गेला आहे अशी स्त्री) बहिण असून तिचा सांभाळ करण्याची विनंती यौगंधरायण पद्मावतीला करतो. ती मान्य झाल्यावर वासवदत्ता पद्मावतीच्या सखीपरिवारात सामिल होते.

आता पुढे-

अंक दुसरा

हे दृश्य मगधदेशातलं- राजकुमारी पद्मावतीच्या राजमहालातलं. पद्मावती तिच्या सख्यांसोबत बागेत खेळते आहे. ४ मैत्रिणी एकत्र आल्या की काय होणार? एकमेकींची थट्टा मस्करी! त्यात पद्मावती तर उपवर झालेली. मग काय विचारता, तिच्या खेळण्यावरून, तिच्या कोमल हातांवरून, तिच्या सौंदर्यावरून वासवदत्ता पद्मावतीची थट्टा करते आहे. मस्करीत वासवदत्ता तिला प्रद्योत महासेनाची भावी सून म्हणून हाक मारते. तेव्हा वासवदत्तेला कळतं की पद्मावतीच्या मनात त्या देशाशी सोयरीक जुळवणं नाही. ‘मग कोणता राजा मनात भरला पद्मावतीच्या’ या तिच्या प्रश्नाला मिळालेलं उत्तर धक्कादायक असतं- राजा उदयन! त्याचा संवेदनशील आणि मायाळू स्वभाव पद्मावतीला आवडलेला असतो.

तेव्हा दुसरी एक दासी पद्मावतीला चिडवत म्हणते, ‘पण ताईसाहेब, महाराज उदयन दिसायला बरे नसले तर?’ त्यावर वासवदत्ता पटकन बोलून जाते- ‘ छे, छे, सुंदरच आहेत’. हे शब्द तोंडून बाहेर पडल्यावर वासवदत्तेच्या लक्षात येतं की आपण भावनेच्या भरात मोठी चूक केली, कारण विवाहित स्त्रीयांना परपुरुषदर्शन वर्ज्य. मग ‘उज्जयिनीतली सारीच माणसं तसं म्हणतात, म्हणून मला माहित’ असं सांगून सारवासारव करते.

इतक्यात पद्मावतीची दाई रंगमंचावर प्रवेश करते. ती आलेली असते एक आनंदाची बातमी घेऊन- पद्मावतीचा साखरपुडा झाल्याची- तोही उदयनाशी! हे ऐकून वासवदत्ता पहिला प्रश्न विचारते तो उदयनाच्या खुशालीबद्दल. त्याचं कुशल आहे हे कळल्यावर मात्र ती ‘अरे देवा हे काय झालं!’ असं म्हणून जाते. मग पुन्हा स्पष्टीकरणं देणं आलं. ‘नुकतीच एक पत्नी गेल्यावर लगेच दुसरं लग्न ते करतील असं वाटलं नव्हतं’ असं म्हणून आपल्या दु:खाला वाट करून देते. पण उदयनाने वासवदत्तेला मागणी घातली नव्हती, ऊलट दर्शकाने स्वत:च आपल्या बहिणीसाठी उदयनाला मागणी घातली हे कळल्यावर तिला थोडंसं बरं वाटतं. म्हणजे उदयनाचं वासवदत्तेवरचं प्रेम अगदीच काही आटलं नसावं!

मग त्याच दिवशी शुभ नक्षत्र असल्याने ‘शुभमंगल’ करायचं ठरतं आणि पडदा पडतो.

तिसरा अंक

तिथे महालात राजकन्येच्या विवाहाचा जंगी उत्सव चालू आहे, दास्यांपासून राजापर्यंत सगळे खूश आहेत, पण वासवदत्ता मात्र एकाकी कोपऱ्यात बसून दु:ख करते आहे. ज्याच्या भल्यासाठी तिने हे विरहाचं दु:ख स्वत:च्या हातांनी स्वत:वर ओढवून घेतलं तोच आता तिला परका झाला. आता हा जीव सांभाळून काय करायचं! पण प्राण काही जात नाही, उदयनाच्या दर्शनाच्या आशेत अडकला आहे.

इतक्यात एक दासी तिला शोधत शोधत येते. ती सांगते की वासवदत्तेने पद्मावतीच्या विवाहाची माला गुंफावी अशी खुद्द पद्मावतीची इच्छा आहे. वासवदत्तेला आपलं दैवच आपल्या विरुद्ध गेलं आहे असं वाटू लागतं.

माला गुंफताना एकीकडे ती उदयनाची चौकशी करू लागते, ते ठीक आहेत ना, दिसायला कसे आहेत असे प्रश्न विचारते. पण लगेच आवरतं घेते कारण असे प्रश्न विचारणं म्हणजे परपुरुषाबद्दल कुतुहल दाखवणं होतं ना! मग ती मालेत गुंफायची एकेक वनस्पती हातात घेऊन ‘ही कोणती’ असं दासीला विचारते. त्यातल्या एका वनस्पतीचं नाव असतं ‘अविधवाकरण’ – म्हणजे जिच्यामुळे स्त्रीला वैधव्य न येता तिचं सौभाग्य टिकून राहतं ती. वासवदत्ता लगेच भरपूर अविधवाकरण घेऊन मालेत गुंफते. पुढची वनस्पती असते ‘सपत्नीमर्दन’ म्हणजे सवतीचा काटा काढणारी. त्यावर वासवदत्ता म्हणते ‘ही वनस्पती गुंफून काय उपयोग? पद्मावतीची सवत तर या जगात नाही ना’

माला गुंफून झाल्यावर दासी लगबगीने मंडपाकडे निघते आणि वासवदत्ता सोहळ्यापासून दूर!

पडदा पडतो

असे एकामागून एक नाट्यपूर्ण प्रसंग भास आपल्या अंकमालेत गुंफतो. खरं म्हणजे हे २ अंक खूपच छोटे आहेत. शिवाय या अंकांतून ज्या घटनेबद्दल माहिती मिळते- म्हणजे उदयन- पद्मावती यांचं लग्न, ते प्रत्यक्षात रंगमंचावर घडतच नाही. अशावेळी इतर नाटककार अंकाऐवजी एखादा प्रसंग योजून त्यात बिनमहत्त्वाच्या पात्रांकरवी (उदा.- दासी, शिपाई इ.) रंगमंचावर ज्या घटना दाखवायच्या नाहीत पण त्यांची थोडक्यात माहिती करून द्यायची आहे त्या घटना त्या पात्रांच्या संवादांतून प्रेक्षकांना कळवतात. पण भासाने मात्र इथे तसं केलेलं नाही. कारण उघड आहे. त्याच्या नाटकाची नायिका आहे वासवदत्ता आणि तिच्या मनातली वेगवेगळी आंदोलनं त्याला टिपायची आहेत. त्यामुळे त्याने या महत्त्वाच्या घटना पडद्याआड ठेवल्या आणि वासवदत्तेच्या स्वगत/ प्रकट संवादांतून तिच्या मनोवस्थेचं खूप सुंदर चित्रण केलं आहे. उदयन आता परका झाला याचं तिला दु:ख वाटतंय खरं, पण तिने त्याचा स्वीकार केला आहे. ही प्रक्रिया इतकी सहज नाही. ती आधी स्वत:ला सगळ्यांपासून तोडते. दूर जाऊन एकटीच बसते. दैवगती तिला एकटं सोडत नाही. नेमकं पद्मावतीची विवाहमाला बनवण्याचं कामच तिच्यावर सोपवण्यात येतं. ती मनावर दगड ठेवून ते काम सुद्धा पार पाडते. तिच्या मनात एकदाही पद्मावतीविषयी रागाची भावना निर्माण होत नाही. त्या दोघीचं आयुष्य आता समांतर चालणार आहे, तेव्हा दोघींसाठी योग्य होईल अशा तऱ्हेने ती विवाहमाला गुंफते. पण यामुळे तिचं दु:ख काही थांबत नसलं तरी त्यात विखारीपणा नक्कीच येत नाही. वासवदत्तेच्या मनोव्यापारातले हे टप्पे भासाने अचूक पकडले आहेत.

ता.क.- आज योगायोगाने मी या ब्लॉगवरचे जुने पोस्ट्स वाचत होते आणि लक्षात आलं की आजच या ब्लॉगला सुरू करून एक वर्ष झालं. ब्लॉगवर लिहून आणि इतक्या लोकांना हा ब्लॉग वाचताना पाहून, त्याचे प्रतिसाद वाचून छान वाटलं. अशीच ब्लॉगला भेट देत रहा 🙂

Advertisements

१ प्रतिक्रिया (+add yours?)

  1. kasa kaay
    एप्रिल 26, 2007 @ 02:46:02

    एक वर्ष झाल्याबद्द्ल अभिनंदन. लिहीत रहा

    उत्तर

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: