स्वप्न… – अंक पहिला

तपोवनाचा शांत परिसर. त्याच्या मधोमध उभ्या २ व्यक्ती- संन्यासाचा वेश धारण केलेला एक पुरुष आणि त्याच्यासोबत अवंती नगरीतल्या स्त्रियांसारखी वेषभूषा केलेली एक स्त्री. या दोन व्यक्ती म्हणजे दुसरे तिसरे कुणी नसून खुद्द यौगंधरायण आणि वासवदत्ता आहेत. वेषांतर करून एका तपोवनात आले आहेत.

इतक्यात कुठूनतरी आरडाओरडा ऐकू येतो- ‘बाजूला व्हा, दूर हटा’. इथूनच तुम्हाला भासाचं एक वेगळं वैशिष्ट्य दिसून येईल. ते म्हणजे त्याने त्याच्या पात्रांच्या मनोव्यापारांवर व त्यातून उद्भवणाऱ्या प्रतिक्रियांवर भर देणे. इथेही गोष्ट तशी साधीशीच आहे. आश्रमातल्या तपस्वीजनांवर काही लोक दमदाटी करत आहेत. पण याला नाटकातली वेगवेगळी पात्रे कशा वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया देतात पहा.

यौगंधरायण हा एक प्रजासेवक, एक क्षत्रिय, प्रजेचं रक्षण करणं हे आपलं कर्तव्य मानणारा. त्याला ते दमदाटी करणारे लोक थोड्याशा सत्तेने मुजोर झालेले, धर्मा-अधर्मात फरक न करणारे वाटतात. कारण फळं, वल्कलं, गवताची झोपडी एवढ्याच किमान गरजा असणाऱ्या निरुपद्रवी तपस्वीजनांना त्रास देणे हा अधर्म आहे असं त्याचं म्हणणं.

वासवदत्ता मात्र लहानपणापासून लाडात वाढलेली राजकन्या. २-३ सेविका सतत तिच्या मागेपुढे करत असणार. ती रस्त्यावरून अंबारीतून जाताना सगळे प्रजाजन लवून तिला नमस्कार करत असणार. अशा राजकन्येला आपल्याला कुणी सर्वसाधारण स्त्री म्हणून बाजूला लोटलेलं कसं चालेल? तिला हा स्वत:चा अपमान वाटतो आणि इतर कोणत्याही वेदनेपेक्षा भयंकर वाटतो. तेव्हा यौंगधरायण ‘हाही काळ जाईल, सुखाचे दिवस येतील. आपण पुन्हा अशाच अंबारीत विराजमान होऊन स्वत:च्या राज्यात परत जाल’ अशा शब्दांनी तिचं सांत्वन करतो.

इतक्यात एक कांचुकीय (राजस्त्रीयांचा सेवक) येऊन दमदाटी करणाऱ्या त्या लोकांना थांबवतो. तपस्वीजनांना असा उपद्रव दिल्याने त्यांच्या राजाच्या नावाला कलंक लागेल असं तो म्हणतो. एखाद्या राजसेवकाला आपल्या राजाच्या कीर्तीची काळजी असणारच. यौगंधरायण त्याला ‘हा सगळा काय प्रकार चाललाय’ असं विचारतो. तेव्हा कांचुकीयाकडून आपल्याला कळतं, की तो मगधराजा- ‘दर्शक’ याचा सेवक. त्याच्या मातोश्री म्हणजे मगधदेशाच्या राजमाता ‘महादेवी’ या आश्रमात राहतात. त्यांना भेटायलाच दर्शकाची बहिण ‘पद्मावती’ तपोवनात आली आहे. तिच्या सेवकांनी दमदाटी करून खराब केलेली तिची ‘इमेज’ सुधारण्यासाठी तो लगेच, ‘आमच्या राजकुमारी फार धर्मप्रिय आहेत, त्यांच्यामुळे आपल्या धर्मकार्यात बाधा यावी अशी त्यांची मुळीच इच्छा नाही.’ अशा छापाची सारवासारव करतो.

इतक्यात पद्मावती रंगमंचावर प्रवेश करते. आधीच ती राजकन्या आहे हे कळल्यावरच वासवदत्तेला आपली नातलग भेटल्यासारखा आनंद झालेला असतो. मग पद्मावतीचं देखणं, उच्चकुलीन रूप, नम्र आणि गोड वाणी पाहून ती वासवदत्तेला अधिकच आवडू लागते. त्यातच वासवदत्तेच्या भावासाठी पद्मावतीला मागणी घातली गेली आहे हे तिच्या कानावर पडतं. आणि अशी कुलीन, देखणी, नम्र राजकन्या आपली वहिनी होणार या कल्पनेने आनंदून जाते. पद्मावतीविषयी तिला अधिकच प्रेम वाटू लागतं.

यौंगधरायण मात्र हाडाचा राजकारणी. त्याच्या डोक्यात काहीतरी वेगळंच चाललेलं असतं. उदयन राजाबद्दल राजज्योतिषांनी केलेलं भाकित त्याला आठवतं. त्या भाकिताप्रमाणे या मगध देशाची राजकन्या म्हणजे पद्मावती हिच्याशी उदयनाचं लग्न होणार असतं. हे आठवून आपल्या राजाची (दुसरी) पत्नी म्हणून तिच्याविषयी त्याला आपुलकी आणि आदर वाटू लागतो.

अशातच आपल्या सेवकांनी केलेल्या दमदाटीची नुकसानभरपाई म्हणून की काय माहित नाही, पण पद्मावती ‘प्रत्येकाने त्याला जे हवे ते मागून घ्यावे, त्याची इच्छा पूर्ण केली जाईल’ असं जाहिर करते. ते ऐकून यौगंधरायणाच्या डोक्यातली चक्रं वेगाने फिरू लागतात. काय करायचं ते ठरल्यावर तो पद्मावतीला एक विनंती करतो. तो म्हणतो,- ‘ही (म्हणजे अवंतिकेच्या वेषातली वासवदत्ता) माझी बहिण. हिचा पती बाहेरगावी गेला आहे आणि तिच्या चारित्र्यरक्षणाची जबाबदारी माझ्यावर आहे. पण मी हा असा भणंग संन्यासी. तिची काळजी कशी बरं घेऊ शकणार. आपण तर चतुर आणि धर्माचरणी आहात. आपण जर काही दिवस हिचा सांभाळ केलात, तर ती व तिचं चारित्र्य खचितच सुरक्षित राहिल’.

ही विनंती मान्य करणं फारच जोखमीचं असलं तरी दिलेला शब्द पाळायचा म्हणून पद्मावती ही जोखीम पत्करते आणि वासवदत्तेची रवानगी पद्मावतीच्या सखीपरिवरात होते. ही विनंती करताना यौगंधरायण वासवदत्तेला एक अक्षरानेही काही विचारत नाही किंवा त्याच्या कृतीचं स्पष्टीकरणही देत नाही. पण त्याच्यावरच्या गाढ विश्वासाने वासवदत्ता जे घडेल त्याचा निमूट स्वीकार करत असते.

पण या विनंतीमागे यौगंधरायणाचा नक्की हेतू काय? वासवदत्तेची जबाबदारी नाकारून तिला वाऱ्यावर सोडून देणं? नाही. त्याचा राजज्योतिषांवर पक्का विश्वास असतो. या पद्मावतीचंच पुढे उदयनाशी लग्न होणार हे तो गृहित धरून चाललेला असतो. या पद्मावतीच्या सखीपरिवरातच वासवदत्ता राहिली, तर पुढे उदयन- वासवदत्ता यांच्या पुनर्भेटीच्या वेळी वासवदत्तेच्या शुद्ध चारित्र्याची ग्वाही पद्मावती स्वत: देईल. शिवाय आता वासवदत्ता त्याच्यासोबत नसल्याने त्याला पुन्हा एकदा त्याच्या योजनेतल्या इतर सोबत्यांशी संपर्क साधून उदयनाला अप्रत्यक्षपणे राजकारणात मदत करता येईल.

नाटक सुरू झाल्यापासून ‘हे सगळं चाललंय काय? वासवदत्ता आणि यौगंधरायण वेषांतर करून तपोवनात का आलेत?’ असा प्रश्न आपल्याला पडलेला असतो. त्याचं उत्तर आपल्याला पुढच्या प्रसंगात मिळतं. एक ब्रह्मचारी रंगमंचावर प्रवेश करतो. प्रवासामुळे थकून जाऊन थोडी विश्रांती घ्यायच्या उद्देशाने तो तपोवनात येतो. त्याची विचारपूस करताना सर्वांना समजतं की हा ब्रह्मचारी लावाणक नावाच्या गावी शिक्षण घेण्यसाठी गेला होता. तो आता शिक्षण अर्धवट टाकून मगधदेशात चालला आहे. त्याचं कारण विचारलं असता त्याच्या गावावर एक संकट कोसळलं असल्याचं तो सांगतो. त्या गावात त्यांचा राजा उदयन त्याची राणी वासवदत्ता हिच्यासोबत रहात होता. तो शिकारीसाठी गेला असताना गावात आग लागून त्यात वासवदत्ता होरपळून गेली व तिला वाचवण्यासाठी गेलेला अमात्य यौगंधरायणही जळून खाक झाला. राजाच्या प्रियजनांचा मृत्यु म्हणजे मोठं संकटच!

आता आपल्या डोक्यात प्रकाश पडतो, की उदयनाने पुन्हा राज्यकारभारात लक्ष घालावं म्हणून वासवदत्ताच्या मृत्युची आवई उठवली जाते. आणि अज्ञातवासादरम्यान तिच्या रक्षणार्थ कुणी विश्वासू व्यक्ती तिच्यासोबत असावी यासाठी यौगंधरायणानेही तिच्यासोबत जावं म्हणून तोही त्यात गेल्याचं सांगितलं जातं.

ब्रह्मचाऱ्याच्या तोंडून त्या प्रसंगाबद्दल ऐकताना वासवदत्तेला पुन्हा उदयनाच्या विरहाचं दु:ख जाणवू लागतं. इथे ब्रह्मचारी पुढची – वासवदत्ता आणि यौगंधरायणाला माहित नसलेली हकीगत सांगू लागतो- त्या दोघांच्या मृत्युचं वृत्त ऐकून उदयन दु:खाने वेडापिसा होतो. त्याच आगीत स्वत:चे प्राण देण्यासाठी उडी मारण्याचा प्रयत्न करतो. पण इतर मंत्री नानाप्रकारे त्याला आगीपासून दूर ठेवतात. मधेच त्याला वासवदत्तेचे अर्धवट जळलेले दागिने दिसतात, ते हृदयाशी कवटाळून तो जमिनीवर गडबडा लोळू लागतो आणि अखेर त्याची शुद्ध हरपते. शुद्धीवर आल्यानंतरही तो वासवदत्तेला ‘अगं प्रिये, अगं प्रियशिष्ये’ अशा हाका मारत आक्रोश करत राहतो. ‘इथे मी तिच्यासोबत हसलो, इथे बसून तिच्याशी बोललो’ असा शोक तो करत असतो. त्याचा विलाप पाहून ब्रह्मचारी म्हणतो- ‘धन्या सा स्त्री यां तथा वेत्ति भर्ता, भर्तृस्नेहात्सा हि दग्धाप्यदग्धा।’ म्हणजेच ज्या स्त्रीसाठी तिच्या पतीने असा शोक केला ती धन्य होय. ती प्रत्यक्षात जरी जळून मेली असली तरीही तिच्या पतीच्या हृदयातली तिची प्रतिमा कधीच नष्ट होणार नाही. म्हणूनच ती ‘दग्धा’ असली तरीही ‘अदग्धा’च!

ही हकीगत ऐकल्यावर उदयनाला आपल्यामुळे किती दु:ख झालं हे पाहून वासवदत्तेला आणखीनच वाईट वाटतं. तो बेशुद्ध पडल्याचं ऐकून तर अधिकच. पण त्याचं आपल्यावर इतकं प्रेम आहे हे पाहून या दु:खातही थोडासा दिलासा मिळतोच. वृत्तांतकथन चालू असताना वासवदत्तेच्या तोंडी असलेल्या छोट्याशा संवादांतून, तिच्या रडण्यातून, भास या संमिश्र भावनांचं छान चित्रण करतो. इथे पद्मावतीला उदयनाची ही संवेदनशीलता, वासवदत्तेवरचं प्रेम पाहून त्याच्याबद्दल आपुलकी, काळजी वाटायला लागते.

या कथनाचा प्रत्येक पात्रावर वेगवेगळा परिणाम होतो. नंतर प्रत्येकजण आपापल्या नगरात / घरात परत जातो आणि पहिला अंक संपतो.

या अंकातली सर्वात मोठी irony म्हणजे त्यात ज्या २ व्यक्तींच्या मृत्युचं वर्णन केलं गेलं आहे त्या दोन व्यक्ती रंगमंचावरच उपस्थित आहेत आणि आपल्याच कानांनी आपल्याच खोट्या मृत्युचं वर्णन ऐकतायत. या प्रसंगातच किती नाट्यपूर्णता आहे!

पुढच्या अंकात वासवदत्ता पद्मावतीच्या राजमहालात गेल्यावर कथेला एक वेगळंच पण काहीसं अपेक्षित वळण मिळतं. तो कथाभाग पुढल्या भागात!

Advertisements

१ प्रतिक्रिया (+add yours?)

  1. yugmanas
    एप्रिल 24, 2007 @ 15:02:43

    AAPKI SAHITYIK RUCHI EVAM PRATIBHA BARAYEE KE PATRA HEI. FONT CHOTA HONE KE KAARAN PARNA MUSHKIL LAGTA HEI. TORA BARA KARNE KE PRAYAS KEEJIYE. MARATHI KE RACHNAYEN ADHIK HEIN, SHAYAD AAPKI MATRU BHASHA MARATHI HEI. AAP HINDI ME BHEE LIKHNE KI KOSHIS KEEJIYE. BHASHAYEN SEEKHNE KI AAPKI JIGYASA ANUKARNEEY HEI.
    Dr. CJSB
    yugmanas@gmail.com

    उत्तर

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: