होम्स, शेरलॉक, शेरलॉक होम्स
12 Jan 2012 3 प्रतिक्रिया
लोकहो, खरे म्हणजे मला तुम्हाला घाबरवायचे नाही. पण वेळच तशी आली आहे. आपल्या पृथ्वीवर एक मोठी उलथापालथ झालेली आहे. मला त्या उलथापालथीचे नेमके स्वरुप लक्षात आलेले नाही हे खरे, पण I have got a shrewd idea and my shrewd ideas normally turn out to be accurate! मला असा संशय आहे, की पुढील दोनपैकी एक गोष्ट घडलेली आहे- एकतर या पृथ्वीतलावर एक सिल्व्हरटंग जन्माला आला आहे (सिल्व्हरटंग म्हणजे एखादी कथा मोठ्याने वाचून त्यातील एखादे पात्र पुस्तकातून बाहेर काढून वास्तव जगात आणू शकणारी व्यक्ती- संदर्भ: इंकवर्ल्ड ट्रिलजी) किंवा कोणीतरी बुकजंपिंगची कला अवगत केलेली आहे (बुकजंपिंग म्हणजे वास्तव जगातून एखाद्या पुस्तकात किंवा एखाद्या पुस्तकातून दुसर्या पुस्तकात उड्या मारणे व त्यातील पात्रांची इतरत्र ने-आण करणे- संदर्भ: थर्सडे नेक्स्ट कादंबर्या), कारण बीबीसीच्या नव्या ‘शेरलॉक’ या मालिकेतला ‘शेरलॉक होम्स’ हे पात्र साकारणारा आणि इतर वेळी ‘बेनेडिक्ट कंबरबाच’ या नावाने वावरणारा इसम हा तुमच्या-आमच्यासारख्या मर्त्य मानव नसून डॉयलच्या कथांतला शेरलॉक होम्सच आहे अशी माझी पक्की खात्री झाली आहे.
का ते सांगण्यासाठी या शेरलॉकचे वेगळे वर्णन करण्याची गरजच नाही (आता इथून पुढे कथेतील शेरलॉक होम्स या पात्राचा उल्लेख ‘होम्स’ असा केला जाईल आणि या टीव्हीमालिकेतील शेरलॉक होम्सचा उल्लेख ‘शेरलॉक’ असा केला जाईल. हेच तत्त्व जॉन वॉटसन या पात्रालाही लागू. याचे कारण पुढे कळेलच). वॉटसनने केलेले होम्सचे सगळे वर्णन आठवा आणि वेगवेगळ्या कथांतून आपल्याला दिसलेले त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वेगवेगळे पैलू आठवा, ते सगळे या शेरलॉकशी तंतोतंत जुळतात.
परंतु मगाशी म्हटल्याप्रमाणे, हे सगळे फरक केवळ वरवरचे. दोघांचा ‘आत्मा’ मात्र एकच. होम्स आणि शेरलॉक दोघांसाठीही गुन्ह्यांचा छडा लावणे हे प्राणवायूसारखे आहे. सोडवायला केस नसताना दोघेही कंटाळून व्यसनांना कवटाळतात. दोघांचाही सायन्स ऑफ डिडक्शनवर विश्वास आहे. दोघांपैकी कुणालाही सूर्यमालेबद्दल काही माहिती नाही आणि दोघांपैकी कोणालाही भावना कळत नाहीत.
या शेवटच्या दोन परिच्छेदांतली एक गंमत लक्षात आली का तुमच्या? या आधीच्या परिच्छेदात होम्स आणि शेरलॉक या दोघांबद्दल बोलताना मी साधा वर्तमानकाळ वापरला आहे, जणू काही त्या विधानांतून मला
त्यांचे कालातीत होम्सत्व दाखवायचे आहे. याऊलट त्याआधीच्या परिच्छेदात मात्र त्या दोघांच्या या कालातीत होम्सत्वाची कालिक प्रकटने दर्शवण्यासाठी मी होम्स-वॉटसनबद्दल बोलताना रीती भूतकाळ वापरलाय आणि शेरलॉक-जॉनबद्दल बोलताना चालू वर्तमानकाळ वापरलाय. मी नकळतपणे केलेल्या या वाक्यरचनेतूनच मालिकेचे मुख्य उद्दिष्ट सफल झालेले दिसून येत आहे. म्हणजेच काय, तर शेरलॉकच्या पात्राद्वारे होम्सची व्यक्तिरेखा तिच्या गाभ्याला जराही धक्का न लागता, जशीच्या तशी आजच्या काळात आलेली आहे.
या मालिकेत केवळ पात्रेच नव्हे, तर अख्ख्या कथावस्तुचाही असा ’कालानुवाद’ केलेला आहे. पहिल्या सिझनचा पहिला भाग हा ’स्टडी इन स्कार्लेट’ वर बेतलेला होता. शेवटच्या दोन भागांत मात्र एकच अशी कथा घेतली नव्हती. याऊलट सध्या चालू असलेल्या सीझनमध्ये मात्र तिन्ही भाग एकेका कथेवर आधारलेले आहेत. पहिला भाग ’अ स्कॅंडल इन बोहेमिया’ वर आधारलेला होता, दुसरा भाग ’द हाऊंड ऑफ बॅस्करव्हिल्स’ वर बेतलेला होता तर तिसरा भाग हा ’फायनल प्रॉब्लेम’चे रुपांतरण असणार आहे. एकेका कथेवर आधारित असलेल्या भागांचे वैशिष्ट्य हे, की त्यांनी त्या त्या कथेतील महत्त्वाच्या घटना, त्यांची वैशिष्ट्ये या गोष्टींना फारसा धक्का लावलेला नाही. ’द हाऊंड्स इन बॅस्करव्हिल’मध्ये एक भयानक कुत्रा हे सूत्र समान आहे. परंतू, येथे बॅस्करव्हिल हॉलच्या जागी बॅस्करव्हिल रिसर्च सेंटर आले आहे. त्या भयानक कुत्र्याच्या मागे बॅस्करव्हिल कुटुंबावरील शाप नसून जेनेटिक एक्स्पेरिमेंटेशन आहे. एकुणात काय, तर कथेचे मुख्य घटक तेच ठेवले आहेत, पण त्यांची पार्श्वभूमी कालानुरूप बदलली आहे आणि त्यामुळे त्या कथाही अधिक विश्वसनीय झाल्या आहेत. मार्क गॅटिस या मालिकालेखकाने या भागाचे रूपांतरण करण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एका मुलाखतीत दिलेली माहिती वाचनीय आहे.
या मालिकेतला हा कालानुवाद एकुणातच खूप इंटरेस्टिंग आहे. त्याचा नीट अभ्यास करण्याची गरज आहे. हा कालानुवाद वेगवेगळ्या स्तरांवर झालेला आहे. सगळयात पहिला आणि लगेच डोळ्यात भरणारा स्तर म्हणजे शेरलॉक आणि वॉटसन यांची वेशभूषा (डिअरस्टॉकर आणि पाईप यांचं गायब होणं), त्यांचे घर, त्यांच्या आसपासच्या वस्तू (लॅपटॉप इ.)- थोडक्यात काय, तर नेपथ्य.
पुढचा स्तर आहे, एका शॉटमध्ये एस्टॅब्लिश न करता येणाऱ्या गोष्टींचा- पात्रांचे वागणे (टेक्स्टिंग), पात्रांच्या सवयी (निकोटिन पॅचेस), त्यांचा पूर्वेतिहास (वॉटसन आणि जॉन दोघेही अफगाणिस्तानात लढले आहेत असे दाखवले आहे, परंतू दोन्ही युद्धे वेगवेगळी). या स्तरावरील कालानुवादात दोन भाग आहेत- एक एक सवय घेऊन तिचा दुसऱ्या काळातला इक्विव्हॅलंट शोधणे हा एक भाग आणि त्या इक्विव्हॅलंटवर आजच्या काळातील सामाजिक, पर्यावरणीय, राजकीय इ. इ. परिस्थितीचा कसा परिणाम होईल याचा विचार करणे हा दुसरा भाग. म्हणजे, होम्सच्या व्हिक्टोरियन काळातील पाईपसाठी सिगारेटी हा चांगला पर्याय होता, परंतु “It’s impossible to sustain a smoking habit in London these days” असे म्हणत शेरलॉक निकोटिन पॅचेसचा आश्रय घेताना दाखवला आहे.
याच्या पुढील स्तर आहे तो संवादांच्या कालानुवादाचा. या मालिकेत बरेचसे संवाद नव्याने लिहिले आहेत. नवीन संवादांबरोबरच होम्सच्या काही लोकप्रिय संवादांचाही समावेश आहे. जसे, ‘द गेम इज अफूट’. या कारणास्तव, संवादलेखनाचेही दोन भाग बनतात- नवे संवाद अशा प्रकारे लिहिणे, की जेणेकरून त्याची भाषा व सांस्कृतिक संदर्भ आजचे असतील, तरी त्यांतून केलेली विधाने व केलेली शब्दरचना व वाक्यरचना ही त्या त्या पात्राच्या स्वभावाशी सुसंगत असेल व त्याचबरोबर ते संवाद आपल्याला मांडावयाच्या कथेला पोषक असतील. जुन्या संवादांचा कालानुवाद करताना त्यांत जे वाक्यविशेष व रुपके वापरलेली असतात, त्यांचे त्या संवादातले स्थान, कार्य, प्रभाव, काव्यात्मकता, त्यामागचा त्या पात्राचा विचार इ. गोष्टी पाहून तशा प्रकारचे नव्या भाषेतले वाक्यविशेष व नव्या संस्कृतीतली रुपके वापरायची असतात. उदा. वर उल्लेखलेला संवाद या मालिकेत ‘द गेम इज ऑन’ हे रुप घेऊन आला आहे. आणखी एक उदाहरण म्हणजे, आपल्याला सूर्यमालिकेबद्दल काहीच माहिती का नाही हे वॉटसनला सांगत असताना होम्स आपल्या स्मरणशक्तीला अॅटिकची, म्हणजे घरातल्या माळ्याची उपमा देतो. शेरलॉक मात्र अशाच प्रकारच्या संवादात स्मरणशक्तीला कॉम्प्युटरच्या हार्ड ड्राईव्हची उपमा देतो.
पुढील स्तर आहे तो मूळ कथेतल्या मुख्य घटकांसाठी एक्विव्हॅलंट्स शोधण्याचा (मूळ कथेतील नटी आयरीन ऍडलर ही मालिकेत डॉमिनेट्रिक्स बनली आहे, तर तिच्याकडे राजघराण्यातल्या ज्या व्यक्तीची नको त्या अवस्थेतील छायाचित्रे आहेत, ती व्यक्ती एक स्त्री आहे). येथे त्या एलिमेंट्सचे कथेतले स्थान, त्याचा कथानकावर पडणारा प्रभाव आणि त्यांचे कार्य या गोष्टी लक्षात घेऊन त्यानुसार इक्विव्हॅलंट्स शोधावे लागतात. वर दिलेल्या उदाहरणाबाबत बोलायचे झाल्यास, मूळ कथेतील छायाचित्रांचे महत्त्व हे त्यांच्यामुळे विवाहपूर्व प्रेमप्रकरणाचे बिंग फुटण्याची शक्यता असल्याने वाढले होते. आताच्या काळात विवाहपूर्व प्रेमप्रकरणे असणे वावगे नाही. त्यामुळे या छायाचित्रांची स्फोटकता राखण्यासाठी आयरीनला डॉमिनेट्रिक्स बनवलं आहे आणि राजघराण्यातली ती व्यक्ती स्त्री आहे असं दाखवलं आहे.
याच्या पुढचा स्तर आहे, तो कालानुरुप बदललेली पात्रे, बदललेली परिस्थिती, कथेतले बदललेले घटक यांमुळे कथानकाच्या बदलत जाणारय़ा ओघावर नियंत्रण आणून ते पात्रांच्या स्वभावाशी, वागण्याशी सुसंगत करणे. याचे उदाहरण द्यायचे झाले, तर या मालिकेतील मॉली या नवीन पात्राचे द्यावे लागेल. व्हिक्टोरियन काळात एखादी मुलगी होम्सवर भाळून सतत त्याच्या मागेपुढे करणे कितपत कालसुसंगत होते ते माहीत नाही, परंतु आताच्या काळात शेरलॉकच्या दिशेने कोणत्याही मुलीने पाऊल न टाकणे निव्वळ अशक्य. या कारणास्तव कदाचित मॉलीची व्यक्तिरेखा कथानकात घालण्यात आली आहे. असे असूनही शेरलॉकचे मॉलीशी होणारे बोलणे, वर्तन हे खास शेरलॉकी शैलीतले आहे. त्यामुळे मॉलीच्या व्यक्तिरेखेचा प्रवास कुठेही खटकत नाही.
या सर्व स्तरांवरच्या या यशस्वी कालानुवादामुळे ‘शेरलॉक होम्स’ ही व्यक्तिरेखा आता संकल्पनेच्या पातळीवर गेली आहे आणि डॉयलचा होम्स व गॅटिस-मोफॅटचा शेरलॉक हे त्या सांकल्पनिक ‘शेरलॉक होम्स’चे दोन वेगवेगळे कालानुवाद झाले आहेत असे वाटते. होम्स, शेरलॉक, शेरलॉक होम्स यांच्यात स्रोत पात्र-लक्ष्य पात्र असे नाते आहे, असा विचार केल्यास कदाचित या कालानुवादाकडे अधिक चांगल्या पद्धतीने पाहता येईल.
या कालानुवादानंतर मोठे आव्हान उभे राहते, ते पुस्तक ते छोटा पडदा या माध्यमांतराचे. आणि या विशिष्ट मालिकेबाबत बोलायचे झाले, तर यात कथा ज्या क्रमाने घेतल्या आहेत, तो क्रम डॉयलच्या मूळ कथाक्रमापासून भिन्न आहे. त्यामुळे मालिकेच्या पटकथालेखकांना संपूर्ण मालिकेतून जी कथा लोकांपर्यंत पोहोचवायची आहे, त्यादृष्टीने कथानकात बरेच बदल केले गेले आहेत (उदा. आयरीन ऍडलर आणि मॉरियार्टीचे संगनमत).
इतक्या लोकप्रिय व्यक्तिरेखा आणि १२० वर्षे सतत लोकांच्या वाचनात राहिलेल्या व त्यामुळे वाचकांना तोंडपाठ झालेल्या कथा मालिकाबद्ध करताना मूळ कथांना व्यापून राहिलेली एक भावना- उत्कंठा टिकवून धरण्याचे शिवधनुष्यही पटकथालेखकांना पेलायचे होते. तेही त्यांनी यशस्वीपणे पेलले आहे. याचे सुंदर उदाहरण म्हणजे, मूळ कथेतला खलनायक- जॅक स्टेपलटन हा ’द हाऊंड्स ऑफ बॅस्करव्हिल’ या भागात नाहीच आहे. त्यामुळे हे सगळे कोण घडवून आणते आहे ही उत्कंठा शेवटपर्यंत टिकून राहते.
प्रेक्षकांना या मालिकेत खास रस वाटण्यामागचे आणखी एक कारण म्हणजे शेरलॉकच्या विचारप्रक्रियेला मालिकेत दिलेले दृश्य स्वरुप. शेरलॉक जेव्हा घटनास्थळावरची एक एक वस्तू पाहतो, तेव्हा ती पाहून त्याने काढलेले एकेक निष्कर्ष आपल्याला पडद्यावर लिखित स्वरुपात दिसतात. शेरलॉक जेव्हा लंडनच्या रस्त्यांचा नकाशा आठवायचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तो आपल्यालाही दिसू लागतो. त्यामुळे शेरलॉकच्या मनात काय चालले आहे ते आपल्याला दिसत राहते आणि हेच इतरांना कळत नाही आहे हे पाहून शेरलॉकप्रमाणेच आपल्यालाही मजा वाटते. आजवर पडद्यावर अनेक शेरलॉक होम्स पाहिले असले, तरी मनाला सर्वाधिक भुरळ पाडणारी त्याची गोष्ट म्हणजे त्याच्या मेंदूत फिरणारी चक्रे- ती या मालिकेत दिसतात, त्यामुळे हा शेरलॉक अधिक जवळचा वाटतो. खरे म्हणजे, शेरलॉकच्या विचारप्रक्रियेला दृश्य स्वरुप देणे हे गेल्या दोन वर्षांत आलेल्या होम्स रूपांतरणांचे वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल. रॉबर्ट डाऊनी ज्युनियर अभिनीत आणि गाय रिची दिग्दर्शित ’शेरलॉक होम्स’ या चित्रपटातही ’स्लो मोशन’च्या सहाय्याने होम्सची विचारप्रक्रिया दाखवली आहे. याच चित्रपटात होम्सचे वेषांतर ज्या पद्धतीने दाखवले आहे, तेही उल्लेखनीय.
’शेरलॉक’ मालिकेच्या या भागांचे कथालेखनाच्या दृष्टीने आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे सर्व भागांत डॉयलच्या ६० होम्सकथांचे विखुरलेले संदर्भ आणि त्यांची विनोदपूर्ण हाताळणी. जॉनने आपल्या ब्लॉगवर लिहिताना कथांना ’द गीक इंटरप्रीटर’, ’द स्पेकल्ड ब्लॉंड’ अशी नावे दिली आहेत. एका भागात जॉनने लपवून ठेवलेल्या सिगारेटी धुंडाळताना शेरलॉक चपला उलट्यापालट्या करून बघतो. ’अ स्टडी इन पिंक’ मध्येही एका घरात एक प्रेत सापडते, इथेही RACHE ही अक्षरे लिहिलेली सापडतात. लगेच पोलिसांचा फॉरेन्सिक एक्स्पर्ट जर्मन भाषेतल्या ’राखं’ या शब्दाबद्दल बोलू लागतो, तर होम्स त्या खोलीचे दार त्याच्या तोंडावर आपटतो, व तो शब्द ’राखं’ नसून ’रेचल’ आहे असे सांगतो आणि आपली हसून हसून पुरेवाट होते.
आता इतके चर्हाट लावून झाल्यावर थोडक्या शब्दांत या मालिकेचे परीक्षण द्यायचे म्हटले तर मी असे म्हणेन- बेनेडिक्ट कंबरबाचचं होम्ससदृश रुपडं, त्याने विलक्षण समज आणि संयम दाखवून केलेला अभिनय, पटकथालेखकद्वयीने केलेला उत्तम कालानुवाद हा या मालिकेचा मुख्य ऐवज, त्यावर शेरलॉकच्या विचारप्रक्रियेला दृश्यस्वरुप देऊन, प्रेक्षकांची उत्कंठा कायम राखण्यासाठी मूळ कथेत बदल करून आणि मूळ होम्सकथांतील विविध संदर्भाची मधूनच पेरणी करून पटकथालेखकांनी ‘प्रतिमेहूनही वास्तव उत्कट’ असे वाटण्यासारखी परिस्थिती निर्माण केली आहे. बाकी कोणाचे असो वा नसो, माझे मन मात्र या मालिकेने नक्कीच जिंकले आहे. यासाठी सिल्वरटंग मार्क गॅटिसला आणि बुकजंपर स्टिव्हन मोफॅटला माझे मनापासून धन्यवाद.
मराठीतील कोशवाङ्मयाची यादी
09 Jan 2012 प्रतिक्रिया नोंदवा
in शब्दकोश
मराठीत समृद्ध कोशवाङ्मय आहे, असे एक विधान नेहमी केले जाते. या विषयावर बर्यापैकी लेखनही केले गेले आहे. असे असूनही, या सर्व कोशवाङ्ममयाची एकत्रित यादी मिळवताना मात्र नाकी नऊ येतात. बर्याचदा भाषाभ्यासक, मराठीतून लेखन करणारे लेखक, भाषांतरकार, अनुवादक यांना या कोशांची गरज भासते, परंतु माहितीच्या अभावी ते या कोशांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. त्यामुळे या लेखात या कोशांची एक यादी करण्याचा प्रयत्न करते आहे. जेणेकरून इतरांना मराठीच्या शब्दकोशांचा शोध घेणे सोपे जाईल. आपल्याला जर या यादीतील कोशांव्यतिरिक्त कोणते मराठी शब्दकोश माहीत असतील, तर कृपया आपल्या प्रतिसादांत त्याचे नाव, प्रकाशकाचे नाव इ. माहिती द्या. म्हणजे एकाच ठिकाणी एक चांगली यादी तयार होईल.
जेव्हा आपण ’कोशवाङ्मय’ हा शब्द वापतो, तेव्हा त्यात दोन प्रकारचे कोश अंतर्भूत होतात.
१- आपल्या परिसरातील वस्तू, प्राणी, व्यक्ती, सांस्कृतिक संकल्पना इ. गोष्टींची माहिती देणारे कोश. उदा. संस्कृतीकोश, विश्वकोश इ.
२- भाषेतील शब्द आणि त्यांचे अर्थ यांची माहिती देणारे कोश. उदा. ऑक्सफर्डचा इंग्रजी-मराठी शब्दकोश.
येथे जी यादी केली जाणार आहे, त्यात दुसऱ्या प्रकारचे शब्दकोश असतील.
————————————————————————-
मराठी भाषेतील शब्दांचे मराठीत अर्थ/इतर माहिती देणारे कोश-
१- अभिनव मराठी-मराठी शब्दकोश (५ खंड) – द. ह. अग्निहोत्री – व्हीनस प्रकाशन
२- महाराष्ट्र शब्दकोश (८ खंड)- दाते, कर्वे- वरदा प्रकाशन
३- मराठी शब्दकोश- महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ (या शब्दकोशाचे २ खंड येथे उपलब्ध आहेत-http://mahasahityasanskriti.maharashtra.gov.in/shoabdakosh.htm)
४- मराठी व्युत्पत्ति कोश- कृ. पां. कुलकर्णी- शुभदा-सारस्वत प्रकाशन
५- मराठी लाक्षणिक शब्दकोश- र. ल. उपासनी- साहित्य प्रसार केंद्र, नागपूर
६- पर्याय शब्दकोश- वि. शं. ठकार- नितीन प्रकाशन
७- विस्तारित शब्दरत्नाकर- वा. गो. आपटे, ह. अ. भावे- वरदा प्रकाशन
८- समानार्थी, विरुद्धार्थी शब्दकोश- य. ना. वालावलकर- वरदा प्रकाशन
९- मराठीतील एकाक्षरी शब्दांचा लघुकोश- भा. म. गोरे- वरदा बुक्स
१०- ग्रामीण बोलीचा शब्दकोश- द. ता. भोसले- मेहता पब्लिशिंग हाऊस
११- गावगाड्याचा शब्दकोश (संपादक, प्रकाशक यांची माहिती उपलब्ध नाही)
१२- मराठी अंत्याक्षरी शब्दकोश- हरिश्चंद्र बोरकर- अनुबंध प्रकाशन
१३- संख्या संकेत कोश- श्री. शा. हणमंते- प्रसाद प्रकाशन
१४- संकल्पनाकोश (आतापर्यंत १ खंड प्रकशित झाला आहे)- सुरेश पांडुरंग वाघे- ग्रंथाली
१५- व्यावहारिक मराठी शब्दार्थकोश- मो. वि. भाटवडेकर- राजहंस प्रकाशन
१६- मराठी लेखन-कोश- अरुण फडके- अंकुर प्रकाशन
मराठी भाषेतील शब्दांचे इंग्रजीत अर्थ/इतर माहिती देणारे कोश-
१- मराठी-इंग्रजी शब्दकोश- मोल्सवर्थ
२- सुबोध मराठी-इंग्रजी शब्दकोश- कृ. भा. वीरकर- अनमोल प्रकाशन
३- मराठी- इंग्रजी शब्दकोश- ह. अ. भावे- वरदा बुक्स
४- वाक्यकोश (३ खंड)- वामन केशव लेले- राजहंस प्रकाशन
५- मराठी भाषेचे संप्रदाय व म्हणी- वा. गो. आपटे- वरदा प्रकाशन
६- मराठी-इंग्रजी शब्दकोश- एम. के. देशपांडे- परचुरे प्रकाशन
इंग्रजी भाषेतील शब्दांचे मराठीत अर्थ/इतर माहिती देणारे कोश-
१- इंग्रजी-मराठी शब्दकोश- र. वा. धोंगडे- ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस
२- नवनीत ऍडव्हान्स्ड डिक्शनरी- सुधाकर प्रभुदेसाई- नवनीत प्रकाशन
३- ए कॉम्प्रिहेन्सिव्ह डिक्शनरी, इंग्लिश ऍंड मराठी- बाबा पद्मनजी- एज्युकेशन सोसायटी प्रेस
इंग्रजी-मराठी पारिभाषिक शब्दकोश-
अ- भाषा संचलनालयाचे परिभाषा कोश-
१- साहित्य समीक्षा परिभाषा कोश
२- वृत्तपत्र विद्या परिभाषा कोश
३- शारीर परिभाषा कोश
४- कृषिशास्त्र परिभाषा कोश
५- वाणिज्यशास्त्र परिभाषा कोश
६- मानसशास्त्र परिभाषा कोश
७- औषधशास्त्र परिभाषा कोश
८- प्रशासन वाक्प्रयोग
९- न्यायवैद्यक व विषशास्त्र परिभाषा कोश
१०- धातुशास्त्र परिभाषा कोश
११- विद्युत अभियांत्रिकी परिभाषा कोश
१२- संख्याशास्त्र परिभाषा कोश
१३- भाषाविज्ञान व वाङ्मयविद्या परिभाषा कोश
१४- भौतिकशास्त्र परिभाषा कोश
१५- व्यवसाय व्यवस्थापन परिभाषा कोश
१६- यंत्र अभियांत्रिकी परिभाषा कोश
१७- पदनाम कोश
१८- रसायनशास्त्र परिभाषा कोश
१९- ग्रंथालयशास्त्र परिभाषा कोश
२०- शिक्षणशास्त्र परिभाषा कोश
२१- गणितशास्त्र परिभाषा कोश
२२- विकृतिशास्त्र पारिभाषिक शब्दावली
२३- भूगोलशास्त्र परिभाषा कोश
२४- न्याय व्यवहार कोश
२५- वैज्ञानिक पारिभाषिक संज्ञा (गणितशास्त्र, वास्तवशास्त्र, रसायनशास्त्र)
२६- वैज्ञानिक पारिभाषिक संज्ञा (वनस्पतिशास्त्र)
(यातले बरेचसे पारिभाषा कोश येथे उपलब्ध आहेत-http://www.marathibhasha.com/index.html).
ब. डायमंड पब्लिकेशन्सचे परिभाषा कोश
१- अर्थशास्त्र शब्दकोश- वि. ज. गोडबोले
२- मानसशास्त्र शब्दकोश- मुकुंद इनामदार
३- शिक्षणशास्त्र शब्दकोश- बेनझीर तांबोळी
४- ग्रंथालयशास्त्र शब्दकोश- सुजाता कोण्णूर
क. प्रगती बुक्सचे परिभाषा कोश
१- कॉमर्स डिक्शनरी- जोशी, परदेशी
२- सायन्स डिक्शनरी- विकास जोशी
३- इकॉनॉमिक्स डिक्शनरी (संपादकाचे नाव उपलब्ध नाही)
४- लॉ डिक्शनरी (संपादकाचे नाव उपलब्ध नाही)
५- मेडिकल डिक्शनरी (संपादकाचे नाव उपलब्ध नाही)
६- टेक्निकल डिक्शनरी (संपादकाचे नाव उपलब्ध नाही)
७- कम्प्युटर डिक्शनरी (संपादकाचे नाव उपलब्ध नाही)
ड- इतर परिभाषा कोश
१- भौगोलिक शब्दकोश- र. भा. नाईक- वरदा बुक्स
मराठी-इंग्रजी पारिभाषिक शब्दकोश-
१- भौतिकशास्त्र पारिभाषिक शब्दावली- भाषा संचलनालय
तुमच्या मदतीने ही यादी पुढे वाढत जाईल अशी आशा करते.
मी काढलेली काही छायाचित्रे
04 Jan 2012 2 प्रतिक्रिया
काही दिवसांपूर्वी एकाच प्रकारच्या फुलांची काही छायचित्रे काढली होती. ती फुले, छायाचित्रात मधेच उमटणार्या कुंड्यांच्या गोल कडा, सोनेरी प्रकाश या सगळ्या गोष्टींमुळे मला स्वत:ला ही छायाचित्रे मनापासून आवडली. तुम्हालाही आवडतील अशी आशा आहे.
—————————————————————————————————————————————————
—————————————————————————————————————————————————
—————————————————————————————————————————————————-
—————————————————————————————————————————————————-
—————————————————————————————————————————————————
————————————————————————————————————————————————
‘बिफोर सनराईज’ आणि ‘बिफोर सनसेट’
01 Dec 2011 3 प्रतिक्रिया
‘बिफोर सनराईज’ आणि ‘बिफोर सनसेट’ हे दोन्ही चित्रपट मला अनेक कारणांसाठी आवडतात. मुळात, दोनच पात्र असणं आणि चित्रपटभर त्यांनी फक्त गप्पा मारणं, त्या गप्पांत म्हटलं तर काहीच समान नसणं आणि म्हटलं तर त्या गप्पा आणि त्यांमधलं मौन यातनं दोघांनी एकमेकांना “तू मला आवडतोस/तेस” ही एकच एक गोष्ट सांगत राहणं या गोष्टी फार आवडल्या मला. त्यातल्या छोट्या छोट्या कल्पनाही मोह पाडणार्या आहेत- (भाबड्या फिल्मीपणाचा आरोप होण्याची पूर्ण जाणीव असूनही येथे यादी देते आहे) ‘सनराईज’मधले ते रेस्तराँमध्ये झालेले खोट्या फोनवरचे खोटे संभाषण, ‘सनराईज’ मधलाच ‘तुमच्या आयुष्यात माझ्या कवितेने काही चांगल्या क्षणांची भर घातली, तरच पैसे द्या’ म्हणणारा भिकारी, ‘सनसेट’मधली ब्रिजवरची बाग आणि बरेच काही.
या सर्वांहून जास्त आवडली ती दिग्दर्शकाने दोन्ही चित्रपटांत वापरलेली एक क्लृप्ती. ‘सनराईज’ मध्ये सूर्योदयापूर्वी ते दोघे ज्या ज्या ठिकाणी गेले त्या सर्व ठिकाणांचे सूर्योदयानंतरचे शॉट्स चित्रपटाच्या शेवटी एकामागोमाग एक दाखवले आहेत. ‘सनसेट’ मध्ये हाच प्रकार उलट्या क्रमाने केला आहे. म्हणजे ते दोघे दिवसभरात ज्या ज्या ठिकाणी जाणार आहेत, त्या सर्व ठिकाणांचे सकाळच्या कोवळ्या उन्हातले शॉट्स चित्रपट सुरू होण्यापूर्वीच क्रमाने दाखवले आहेत.
‘सनराईज’ मधले हे शॉट्स पाहताना मनात वेगवेगळे विचार उमटतात. एकतर रात्रीच्या अर्धवट अंधारातले आणि अर्धवट प्रकाशातले ते जादुई वातावरण स़काळच्या उन्हात कुठेतरी हरवून गेलेले असते. त्यात ते दोघे जिथे बसले/उभे राहिले होते, त्या जागा रिकाम्या दिसतात, त्या दोघांशिवाय वेगळ्याच, अनोळखी आणि निरर्थक वाटतात. एखाद्या ठिकाणी आपल्या आवडत्या व्यक्तीसोबतच्या काही खास आठवणी असतील, तर कालांतराने त्याच ठिकाणी त्या व्यक्तीशिवाय गेल्यावर ‘इथे आपण हे बोललो, इथे आपण हे केलं’ अशा आठवणी मनात गर्दी करतात आणि थोड्या वेळाने रितेपणाची भावना मनात येते. अगदी असंच काहीसं हे शॉट्स पाहतानाही होतं
‘सनसेट’ पहिल्यांदा बघताना वेगळीच मजा झाली. त्या सर्व जागांचे शॉट्स सुरुवातीलाच पाहिलेले होते व ते पाहताना मन तितकेसे सावधही नव्हते. त्यामुळे ते दोघे त्या त्या ठिकाणी गेल्यावर सतत ‘देजा वू’चा फील येत राहिला. ‘सनसेट’ दुसर्यांदा बघायला घेतला तेव्हा ते शॉट्स बघून दिग्दर्शकाने काय केले आहे ते लगेच ध्यानात आले व त्या शॉट्सची एक वेगळीच रंगत आली. त्या ठिकाणांना त्या दोघांच्या त्या गप्पांचा, त्या हसण्याचा स्पर्श अजून व्हायचा आहे हे लक्षात आलं आणि जणू काही ती ठिकाणे काहीतरी वेगळे घडण्याच्या प्रतीक्षेत आपापल्या जागी उभी आहेत असं काहीसं वाटलं. शिवाय त्याच्या जोडीला ‘नाऊ वी आर टुगेदर, सिटिंग आउटसाईड इन द सनशाईन…. सून वी विल बी अपार्ट अँड सून इट विल बी नाईट’ हे पुन्हा ‘तेव्हा आणि आता’ मधला फरक अधो
ही प्रेक्षकांच्या स्मृती आणि भावना मॅनिप्युलेट करण्याची एक क्लृप्ती इतर दिग्दर्शकांनीही वापरली असेल. मी मात्र ती प्रथम पाहिली ती या चित्रपटद्वयींत आणि ती मला फार म्हणजे फार आवडली. असे आणखी काही चित्रपट माहीत असल्यास त्यांची नावे जरूर सुचवा.
एक तितली अनेक तितलियाँ
18 Oct 2011 8 प्रतिक्रिया
काही दिवसांपूर्वी बसमध्ये ‘आजचा दिवस शून्य अपघातांचा’ हे वाक्य लिहिलेलं वाचलं आणि अचानक लक्षात आलं, की ‘शून्य’ हे संख्यावाचक विशेषण वापरलं की त्याचे विशेष्य अनेकवचनात वापरले जाते.
हे नेहमीच होते असे नाही. जसे, काही बसेसमध्ये ‘आजचा दिवस शून्य अपघाताचा’ हे वाक्य मी वाचले आहे. परंतु जास्त करून शून्यचे विशेष्य
एकवचनात वापरले तर खटकते, असे माझ्या लक्षात आले.
उदा.
* आज शून्य मूल आले होते. (* चा अर्थ- हे वाक्य व्याकरणदृष्ट्या चुकीचे आहे)
आज शून्य मुले आली होती.
* मी आज शून्य पोळी खाल्ली.
मी आज शून्य पोळया खाल्ल्या.
सर्वसाधारणपणे, आपल्या डोक्यात अशी संकल्पना असते, की ‘अनेकवचन’ म्हणजे एकाहून अधिक संख्येच्या वस्तूंसाठी वापरले जाणारे वचन. परंतु, नीट विचार केला, तर ‘अनेक’ या शब्दाचा अर्थ ‘जे एक नाही ते’ असा होतो. त्यामुळे, त्यात ‘एकहून अधिक’ आणि ‘एकहून कमी’ हे दोन्ही भाग आले.
आता ‘अनेकवचन’ या पारिभाषिक शब्दाची व्याप्ती खरेच इतकी आहे का, ते पहायला हवे. यासाठी आपण शून्य ते एक यांच्यामधल्या संख्यावाचक विशेषणांचा विचार करू.
उदा.
आम्ही सर्वांनी मिळून पाव केक संपवला.
आम्ही सर्वांनी मिळून पाऊण केक संपवला.
याचा अर्थ असा, की शून्य आणि एक यांच्यामधले संख्यावाचक विशेषण असल्यास ते एकवचनी मानले जाते. पण ‘अर्धा’ ची गोष्टच वेगळी आहे.
आम्ही सर्वांनी मिळून अर्धा केक संपवला.
आम्ही सर्वांनी मिळून अर्धे केक संपवले.
आता इथे एक वेगळीच मजा समोर येते आहे. अर्धा या संख्यावाचक विशेषणाची विशेष्ये एकवचन आणि अनेकवचन दोन्हींत वापरता येत आहेत. परंतु, तसे करताना अर्थात फरक पडत आहे. या विशेषणाचे विशेष्य एकवचनी असल्यास, त्याचा अर्थ ‘एका वस्तूचा काही भाग’ असा होतो; तर तेच विशेष्य अनेकवचनी असल्यास, त्याचा अर्थ ‘अनेक नगांपैकी काही नग’ असा होतो. त्याचप्रमाणे, विशेष्याच्या वचनाबरोबर या विशेषणाचे वचनही बदलते, म्हणजेच ‘अर्धे’ चे ‘अर्धी’ होते. म्हणजे, अर्धे हे विशेषण एकाच वेळी ‘एक’ आणि ‘अनेक’ या दोन्हींत मोडते. परंतु तरीही इथे एक नियमितता आहे. ती अशी, की विशेष्याने बोधित होणारी वस्तू जर संख्येने एक (किंवा एका नगाचा काही भाग) असेल, तर ते विशेष्य एकवचनी असेल आणि जर त्याच वस्तुची संख्या एकाहून अधिक असेल, तर ते विशेष्य अनेकवचनी असेल. याचाच अर्थ असा, की ‘अर्धे’ हे विशेषण ‘एकवचनी’ आणि ‘अनेकवचनी’ असे दोन्ही असले, तरी त्याचे वचन हे ‘एक’ आणि ‘जे एक नाही ते’ या व्याख्यांनुसारच ठरते.
आता आपण ‘एक’ आणि ‘दोन’ यांच्यामधील संख्यावाचक विशेषणे घेऊया.
उदा.
दीड वाजला.
* दीड वाजले.
दीड पोळी खाल्ली.
* दीड पोळ्या खाल्ल्या.
* पावणेदोन वाजला.
पावणेदोन वाजले.
* पावणेदोन पोळी खाल्ली.
पावणेदोन पोळ्या खाल्ल्या.
म्हणजेच, दीड’ या विशेषणाचे विशेष्य केवळ एकवचनीच असू शकते; तर ‘पावणेदोन’ या विशेषणाचे विशेष्य मात्र केवळ अनेकवचनीच असते.
याचा अर्थ असा, की एकवचनाची व्याप्ती केवळ ‘एक’ पुरती मर्यादित नसून, ‘पाव’ ते ‘दीड’ इतकी आहे.
ह्म्म्म्म्म, इंटरेस्टिंग!
यातून निर्माण होणारे प्रश्नः
१- ०.००१ यांसारख्या संख्यावाचक विशेषणांच्या विशेष्यांचे काय?
२- ऋण संख्यावाचक विशेषणांच्या विशेष्यांचे काय?
३- आपण ‘दीड’ ला एकाहून अधिक का मानत नाही?
ता. क. हा विषय खरे म्हणजे बराच अभ्यासपूर्वक हाताळण्याचा विषय आहे. शिवाय, विविध लोकांचे ‘वचना’चे प्रयोग वेगवेगळेही असू शकतात. परंतु सध्या या लेखाकडे केवळ लाऊड थिंकिंग स्वरुपाचे लेखन म्हणून पहावे.
अ मॅन इज नोन बाय द बुक ही रिड्स?
14 Oct 2011 7 प्रतिक्रिया
एखादी व्यक्ती कोणत्या प्रकारची पुस्तके वाचते किंवा वाचत नाही यावरून त्या व्यक्तीबद्दल मत बनवण्याची एक वाईट खोड मला आहे याचा आज मला साक्षात्कार झाला.
जशा सर्व मुंबईकर नोकरदारांच्या ऑफिसला येण्याजाण्याच्या बसेस/ट्रेन्स ठरलेल्या असतात, तशी मीही ऑफिसला एका ठराविक बसने जाते. त्या बसमध्ये नेहमीचे चेहरेही ठरलेले असतात. रोज रोज एकमेकांना पाहिल्यावर आम्ही सौजन्य म्हणून एकमेकांकडे पाहून हसतो. पण ते तेवढ्यापुरतेच. गेल्या आठवड्यात एका दिवशी त्या बसमध्ये अतिप्रचंड गर्दी होती. मला बसायला जागा मिळाली नव्हती. त्यात हा सकाळचा प्रवास दीड तासाचा. जवळजवळ तासभर तिष्ठल्यावर माझे पाय दुखायला लागले होते. इतक्यात माझ्या बाजूच्या खुर्चीवरची मुलगी उठली आणि तिने स्वतःची जागा मला देऊ केली. मी धन्यवाद म्हणून तिच्या जागेवर बसले. थोड्या वेळाने माझ्या लक्षात आले, की त्या मुलीचा उतरायचा स्टॉप यायला अजून बराच वेळ होता. तिने एक मदत म्हणून मला तिची जागा देऊ केली होती. हे लक्षात आल्यावर मी तिला मनोमन आणखी धन्यवाद दिले. इतक्यात माझ्या हेही लक्षात आले, की मी तिला आधी कोठेतरी पाहिले आहे, व तेव्हाही माझे तिच्याबद्दल फार चांगले मत झाले होते. मग आठवडाभर रोज ती बसमध्ये दिसली, की माझ्या मनात एक भुंगा पिंगा घालायला लागायचा, ‘कोठे बरे पाहिले आहे हिला?’
आज त्या प्रश्नाचे उत्तर मिळाले. झाले असे, की आज जेव्हा माझे त्या मुलीकडे लक्ष गेले, तेव्हा ती ‘ट्वायलाईट’ हे पुस्तक वाचत होती. लगेच मी मनातल्या मनात माझे नाक मुरडले. व्हँपायर्स आवडणार्या व्यक्तिरेखा आणि त्या व्यक्तिरेखा आवडणारी माणसे नक्कीच विकृत असली पाहिजेत, असे माझे मत आहे (यामुळे कुणाच्या भावना दुखावल्या गेल्या असल्यास, क्षमस्व). पण पुढच्याच क्षणी मी त्या मुलीला आधी कुठे पाहिले होते ते अचानक आठवले. तो आसनदानाचा प्रसंग घडण्यापूर्वी काही दिवस त्याच बसमध्ये मी तिला असेच एक पुस्तक वाचताना पाहिले होते. त्यावेळीही मला तिच्या बाजूलाच उभे राहण्यास जागा मिळाली होती. आणि उभे राहिल्यापासून काही सेकंदांतच ती ‘हॅरी पॉटर अँड द डेथली हॅलोज’ वाचते आहे हे माझ्या लक्षात आलं होतं. त्यानंतरचा अर्धा तास ती वाचते आहे ते प्रकरण नक्की कुठले आहे याचा अंदाज करण्यात अगदी आनंदात गेला होता. मजा म्हणजे, बस मध्येच हलल्यावर माझ्या पर्सचा धक्का तिच्या पुस्तकाला बसत होता. ती समोर धरून वाचत असलेल्या पुस्तकाला धक्का बसत होता, तरी तिच्या डोळ्याची पापणीही लवत नव्हती. ती अगदी पूर्णपणे समरसून एचपी वाचत होती. हे पाहिल्यावर माझं तिच्याबद्दल फार म्हणजे फारच चांगलं मत बनलं होतं. एकतर एचपी वाचणं, तेही इतकं समरसून! हे फक्त मनाने चांगल्या माणसांनाच जमतं! 
तर अशाप्रकारे तिच्याबद्दल माझ्या मनात एक खूप चांगली प्रतिमा तयार झाली होती. आणि तिला मी आज ‘ट्वायलाईट’ वाचताना पाहिल्यावर ती प्रतिमा क्षणार्धात वाईट झाली. त्यामुळे आता माझ्या मनात असा प्रश्न उभा राहिला आहे, की माणसांना त्यांच्या आवडीच्या पुस्तकांवरून जज करणं कितपत बरोबर आहे?
भाषांतरकाराकडे जाताना
18 Sep 2011 प्रतिक्रिया नोंदवा
in अनुवाद
हल्ली इंग्रजीमधून प्रादेशिक भाषांत भाषांतर करणे फारच गरजेचे बनले आहे. सात-बाराच्या उतार्यापासून आपल्या नव्या उद्योगासाठीच्या प्रेस रिलीजपर्यंत कोणत्याही कागदपत्राचे किंवा मजकुराचे व्यावसायिक भाषांतर करून घेण्याची वेळ आपल्यावर कधीही येऊ शकते. माझ्याकडे भाषांतर करून घेण्यासाठी असे बरेचजण येतात. परंतु, त्यांना आपल्या गरजा नेमक्या माहीत नसल्याने आणि त्यांनी वेळेचे व्यवस्थापन नीट न केल्याने अशा प्रकारच्या कामांमध्ये बर्याच अडचणी येतात. या कारणास्तव भाषांतर करून घेण्याच्या कामातील प्रत्येक टप्प्यावरील ‘ग्राहकाने पाळायच्या आणि टाळायच्या गोष्टी’ अशा स्वरूपाचा हा लेख लिहिला आहे.
स्वतंत्र भाषांतरकार की एजन्सी?-
हे ठरवण्यासाठी दोन गोष्टी विचारात घ्याव्यात-
१- कामाचा आकार व उपलब्ध कालावधी- जर काम फार मोठे (१००-१५० पाने) आणि उपलब्ध वेळ कमी असेल, तर अशा वेळी स्वतंत्र भाषांतरकाराकडे न जाता एखाद्या एजन्सीकडे जावे. याचे कारण असे, की एजन्सीजकडे एकाच प्रकारचे भाषांतर करणारी एकाहून अधिक माणसे असतात. त्यामुळे तुमचे काम एकाच वेळी अनेक जणांना विभागून देता येते व त्यामुळे कमी वेळात जास्त भाषांतर होते. परंतु यात दोन तोटे असतात. एजन्सीजचे दर स्वतंत्र भाषांतरकारांपेक्षा जास्त असतात; कारण त्यात भाषांतरकाराचे शुल्क, मुद्रितशोधकाचे शुल्क व शिवाय एजन्सीचे शुल्क अंतर्भूत असते. दुसरा तोटा म्हणजे, अनेकांनी एकाच भाषांतरावर काम केले तर वेगवेगळे भाषांतरकार एकाच पारिभाषिक शब्दासाठी वेगवेगळे प्रतिशब्द वापरतात व परिणामी त्या भाषांतराचा दर्जा खालावतो. अशा वेळी ग्राहकाने सजग राहून पारिभाषिक शब्दांच्या वापरातले सातत्य राखण्याचा आग्रह धरला पाहिजे.
२- भाषांतराचा अपेक्षित दर्जा- एका व्यक्तीने केलेले भाषांतर दुसर्या एखाद्या भाषांतरकाराकडून तपासले न गेल्यास त्यात त्रुटी राहण्याची शक्यता असते. बर्याचशा एजन्सीजमध्ये भाषांतरप्रक्रियेत अनेक टप्पे असतात. पहिला टप्पा भाषांतराचा. याला फॉरवर्ड ट्रान्सलेशन असे म्हणतात. दुसरा टप्पा मुद्रितशोधनाचा. तिसरा टप्पा पुनर्भाषांतराचा, म्हणजे बॅक ट्रान्सलेशनचा. या टप्प्यात ते मराठी भाषांतर दुसर्या एका भाषांतरकाराला पाठवून त्याचे पुन्हा इंग्रजीत भाषांतर करून घेण्यात येते. चौथा टप्पा परीक्षणाचा, म्हणजेच रिव्ह्युइंगचा. यात पुनर्भाषांतर घेऊन त्याची मूळ इंग्रजी मजकुराशी तुलना करून अर्थात काही फरक पडला आहे का, ते पाहिले जाते. असे फरक आढळल्यास पाचव्या टप्प्यात संबंधित भाषांतरकाराकडून भाषांतर दुरुस्त करून घेतले जाते. प्रत्येक टप्प्यागणिक भाषांतरावरील खर्च वाढत जातो. काम किती महत्त्वाचे आहे, यानुसार यातल्या शेवटच्या चार टप्प्यांची २/३ अशी किती आवर्तने करायची ते ठरते. या प्रक्रियेमध्ये भाषांतर एकाच व्यक्तीने केले असल्यामुळे परिभाषेतले सातत्य तर राखले जातेच, शिवाय ते भाषांतर २-३ जणांच्या नजरेखालून गेल्याने त्यातल्या बर्याचशा त्रुटी काढून टाकल्या जातात.
भाषांतरकार किंवा भाषांतर एजन्सी कशी शोधावी?
बर्याच वेळा एजन्सीजची स्वतंत्र संकेतस्थळे असतात. स्वतंत्र भाषांतरकारांसाठी महाजालावर अनेक व्यासपीठे आहेत, तेथे भाषांनुसार आणि विषयानुसार भाषांतरकारांचा शोध घेता येतो. येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायची असते. प्रत्येक भाषांतरकाराला प्रत्येक विषयातल्या मजकुराचे भाषांतर करता येत नसते. प्रत्येक भाषांतरकाराची एखाद्या खास विषयावर पकड असते. उदा., मी कायदेविषयक मजकूर सोडून इतर सर्व विषयांतील मजकुरांचे भाषांतर करते. परंतु माझ्याकडे सर्वाधिक अनुभव आणि सर्वाधिक कसब आहे ते वैद्यकीय मजकुराचे भाषांतर करण्यात. भाषांतरकाराच्या त्या त्या विषयातील कसबानुसार आणि अनुभवानुसार त्याचे भाषांतराचे दरही बदलत जातात.
भाषांतरकार कसा निवडावा?
शक्यतो सर्वच भाषांतरकार ग्राहकाच्या मजकुराचे नमुना भाषांतर करून देतात. अशा नमुना भाषांतरासाठी काही ठराविक शब्दमर्यादा असते. उदा. १०० शब्दांचे नमुना भाषांतर विनामूल्य व अधिक मोठा नमुना सशुल्क. या नमुन्याच्या आधारावर भाषांतरकार निवडता येतो.
भाषांतरकाराशी संपर्क कधी साधावा?
बर्याचदा असे होते, की ज्या दिवशी पूर्ण झालेले भाषांतर हातात हवे आहे, त्याच्या दोन दिवस आधी ग्राहक भाषांतरकाराचा शोध घ्यायला सुरुवात करतो व ग्राहक आणि भाषांतरकार या दोघांनाही खूप त्रास होतो. त्यामुळे असे न करता काही दिवस आधीच भाषांतरकाराशी संपर्क साधावा. याचे कारण असे, की भाषांतरकार इतर भाषांतरांच्या कामात गुंतलेले असतात. पुढच्या काही दिवसांचे (कधी कधी एका संपूर्ण महिन्याचेही) त्यांचे वेळापत्रक ठरून गेलेले असते व त्यात नवीन भाषांतराचे काम घुसवणे शक्य नसते. या कारणास्तव ज्या मजकुराचे भाषांतर करायचे आहे, तो लिहून झालेला नसला, तरी भाषांतरकाराशी संपर्क साधलेला चालतो, जेणेकरून आपले व त्या भाषांतरकाराचेही वेळापत्रक आधीच आखून ठेवता येते. परंतु ज्या दिवशी मजकूर पाठवण्याचे आश्वासन द्याल, त्याच दिवशी तो पाठवून आश्वासन पूर्ण करा. अन्यथा त्या भाषांतरकाराचे वेळापत्रक कोलमडून त्याला एखादे काम गमवावे लागते. दुसरा एक मुद्दा म्हणजे प्रत्यक्ष भाषांतरासाठी लागणारा वेळ. शक्यतो काही दिवस हातचे राखूनच भाषांतरकाराशी संपर्क साधावा व आपल्या कामाच्या आकारानुसार त्याचे भाषांतर करण्यास किती वेळ लागेल याचा अंदाज घ्यावा.
प्रत्यक्ष मजकूर देताना
आपल्याला भाषांतर नेमके कसे हवे आहे, याची स्पष्ट कल्पना ग्राहकाला असणे महत्त्वाचे असते. त्यासाठी भाषांतराचा वाचकवर्ग कोणता आहे याचा विचार करून भाषांतरित मजकुराची काठिण्य-पातळी किती असावी हे आपण ठरवून तसे भाषांतरकाराला सांगावे. तांत्रिक मजकूर असल्यास भाषांतरात मराठी परिभाषा वापरायची आहे का? मराठी परिभाषा उपलब्ध नसल्यास भाषांतरकाराने स्वतः नवीन शब्द घडवणे अपेक्षित आहे का? की इंग्रजी शब्द देवनागरीत लिहून वापरायचे आहेत? हे प्रश्न स्वतःला विचारून त्याची उत्तरे शोधून ठेवावीत किंवा भाषांतरकाराशी चर्चा करून या प्रश्नांची उत्तरे शोधावीत. जेणेकरून भाषांतरोत्तर प्रक्रियेचा कालावधी कमी होतो.
याचबरोबर, भाषांतर करून मिळाल्यावर आपण ते कोणत्या स्वरूपात सादर करणार आहोत याची ग्राहकाला आधीच स्पष्ट कल्पना असायला हवी. याचे कारण असे, की यावर फाँटची म्हणजेच टंकाची निवड अवलंबून असते. मंगल/युनिकोड फाँट कोरलड्रॉ मध्ये वापरता येत नाही. अशा वेळी बारहा वगैरे फाँट्स वापरावे लागतात. फाँट कन्व्हर्जन करणे सोपे असते हे खरे, परंतु तसे करताना फॉर्मँटिंग जाण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हा मुद्दा आधीच लक्षात घेऊन भाषांतरकाराला आपल्याला कोणता फाँट हवा आहे हे सांगावे.
हे सगळे मुद्दे लक्षात घेऊन जर आपण भाषांतरकाराकडे गेलात, तर सर्व भाषांतरप्रक्रिया सुरळीत पार पडून तुम्हाला हवे तसे भाषांतर तुमच्या हातात पडेल.
‘अभ्यासू’ क्लायंट
16 Sep 2011 3 प्रतिक्रिया
गेली तीन वर्षे मी एक भाषांतरकार म्हणून काम करत आहे. या कामानिमित्त बर्याच एजन्सीज, स्वतंत्र क्लायंट्स यांच्याशी संबंध आला. काहींशी बर्यापैकी तारा जुळल्या, काहींशी भाषांतर या विषयावर दीर्घ चर्चा झाल्या व पुढे मैत्रीही झाली, काहींशी चांगले व्यावसायिक संबंध जुळले तर बर्याच जणांशी वाद झाले. काल म्हणजे १५ सप्टेंबरला ज्या क्लायंटने फोन केला, तिची मात्र गोष्टच न्यारी होती. तिच्याशी बोलून झाल्यावर मला हसावं की रडावं हेच कळत नव्हतं. तिच्याशी झालेलं संभाषण खाली दिलं आहे ते वाचा आणि हसावं की रडावं ते आपलं आपण ठरवा.
क्लायंटः नमस्कार, मला तुमचं नाव अमुक तमुक यांनी सुचवलं. मला थोडं भाषांतर करून हवं आहे. २८ सप्टेंबरला देऊ शकाल का?
मी: ते सांगण्यासाठी थोडे तपशील लागतील. आधी सांगा विषय काय आहे?
क्लायंटः एस.वाय.बी.ए.च्या मानसशास्त्राच्या नोट्स.
मी: साधारण शब्दसंख्या सांगता येईल का?
क्लायंटः ते नाही मी मोजलं, पण पानं साधारण २००-२५० असतील.
मी: (तोंडाचं भोकाचं थालीपीठ) आज तारीख १५, तुम्हाला भाषांतर करून हवं आहे २८ ला. १३-१४ दिवसांत २००-२५० पाने कशी होतील?
क्लायंटः अगदीच नाही होणार का? १ ऑक्टोबरपासून माझी परीक्षा आहे हो. मला गेल्या वर्षी के.टी. बसली आहे या विषयात. या वर्षी काहीही करून पास व्हायला हवं. टी.वाय्.चं वर्ष आहे.
मी: अहो पण १३ दिवसात इतकी पानं कशी होतील? शिवाय परीक्षेची तारीख खूप आधी ठरते ना. तुम्ही आधीच का नाही चौकशी केलीत?
क्लायंटः (काहीतरी फुटकळ सबब)
मी: हे बघा, मला वाटत नाही, तुम्हाला कोणीही इतकी पाने इतक्या कमी वेळात भाषांतरित करून देऊ शकेल. फार फार तर १५-२० लोकांना एकाच वेळी थोडी थोडी पाने देऊन काम दिले तर एखाद वेळेस होईल. पण अशा वेळी दर्जा खूपच खालावतो. शिवाय, त्यासाठी तुम्हाला एखाद्या एजन्सीकडे जावे लागेल. पण त्यापूर्वी तुम्हाला एवढ्या पानांचं भाषांतर करून घेणं खरंच परवडणार आहे का?
क्लायंट: (गप्प)
मी: नाही म्हणजे तुम्ही विद्यार्थिनी आहात आणि भाषांतर करून घेण्याचा तुमचा हा पहिलाच अनुभव आहे म्हणून विचारते आहे. माझा स्वतःचाच दर १ रु. प्रति शब्द आहे. काही एजन्सीज प्रति पान दर लावतात. त्यांचा माझ्याहून कमी असेल. पण तोही २०० रु. प्रति पान हून कमी असणार नाही. म्हणजे २००-२५० पानांचे ४०-५० हजार रु. होतील.
क्लायंटः पण आता काय करणार ना?
मी: मराठीत मानसशास्त्राची पुस्तके/मार्गदर्शके काहीच नाही?
क्लायंटः आहे, पण त्यात काही मुद्दे गाळलेले आहेत.
मी: मग तेवढेच मुद्दे नाही तुम्हाला स्वतःहून लिहून काढता येणार?
क्लायंटः आता तेच करावं लागणार; पण मला अगदी अचूक उत्तरे हवी होती.
मी: तुम्हाला अगदीच असं नाही म्हणताना जीवावर येतंय म्हणून एका एजन्सीचा नंबर देते, तो घ्या.
मी त्या मुलीची अगदीच शाळा घेतली हे मान्य आहे, पण मला अजिबात रहावलं नाही. हे म्हणजे “कैच्या कै” होतं. स्वतः वर्षभर अभ्यास करायचा नाही. इतकंच काय, पुस्तकं पण नीट शोधायची नाहीत. आयत्या नोट्समध्ये स्वत:चे दोन रु. घालण्याचे श्रम घ्यायचीही इच्छा नाही. ४०-५० हजार (किंवा त्याहून जास्तच) रुपये फेकून तयार नोट्स मिळवण्याची तयारी. वर त्या नोट्सही १३ दिवसांत हव्या. एकूणात काय “पैसा फेको तमाशा देखो” असंच वाटत असतं बर्याच जणांना!
मेघदूतातील यक्षपत्नीचे मनोगत
01 Jul 2011 2 प्रतिक्रिया
in कविता
आज कालिदास दिन! गेली अनेक वर्षे या मुहूर्तावर ‘ऋतुसंहारा’वरचे एक पोस्ट टाकायचे मनात आहे. पण त्यासाठी वेळ मिळत नाहीये. तेव्हा तोवर ही एक जुनी कविता वाचा.
मेघदूतातील यक्षपत्नीचे मनोगत
अवचित एका सायंकाळी
नभ मेघांनी भरून येई
थेंबांची मग लकेर उठता
घन चिंतेचे विरून जाती
मेघांची दुंदुभी ऐकुनी
धावत येती सखी-साजणी
प्रियतम त्यांचे येतील परतून
आनंदे नाचती अंगणी
मोद परि मज होईल कोठून
प्राणसख्याची नसता चाहूल,
नयनी माझ्या पाहून वर्षा
घनधाराही थिजून जातील
केस मोकळे कपाळ कोरे
हात रिकामे वसन फाटके
शुद्धच नाही शृंगाराची
दिन विरहाचे मोजीत बसते
दु:खपर्व हे असे चालता
देई साथ एकलीच वीणा
थेंब स्वरांचे धावत येती
भिजवुनी जाती शुष्क मनाला
आज परंतु काय जाहले
वीणेचे का ओठही मिटले
छेडून तारा अनंतवेळा
सूर तरीही का न उमटले?
सोडून मग मी नाद तयाचा
आळविते त्या सुरेल ताना
नाव प्रियाचे ज्यात गुंफले
हाय विसरले परि त्या गाना
हताश मग मी होऊन बसता
शब्द घनाचा कानी आला
म्हणे, ‘हा घे तुझ्याचसाठी
तव नाथाचा निरोप आणला…
-”जतन करून तू ठेव स्वतःला
देहभार मी जसा वाहतो
सरता वर्षा सूर्यासह मी
बघ तू कैसा झणी परततो!”‘
ऐकून हे मी आनंदाने
धावत सुटले अंगणात अन्
जलधारांचा स्पर्श लाभता
झरे मुखातून विस्मृत गान
International script codes
14 Dec 2009 प्रतिक्रिया नोंदवा
Ever wondered what the letters ‘Deva’ on the catalogue record of a Hindi book mean? It is the code for the name of Devanagari script. And do you know who created this code? That’s ISO (International Organization for Standardization).
ISO has prepared a standard, namely ISO 15924, for creating codes for representing script-names. These script-codes are used in terminology, lexicography, bibliography and Linguistics.
The registration authority designated by ISO receives and reviews applications for addition of new script codes. When it comes to the conclusion that the particular script fulfils the required criteria, it is first encoded in UCS i.e. Universal Character Set (and also in Unicode) and is then given a new code.
To this date, codes for following Indian scripts have been created-
Bengali, Brahmi, Devanagari, Gujarati, Gurmukhi, Indus, Kharosthi, Kannada, Kaithi, Lepcha, Limbu, Malayalam, Meitei Mayek, Ol Chiki, Oriya, Saurashtra, Sylheti Nagari, Tamil and Telugu.
It means that the codes for these scripts are used internationally AND they are encoded in Unicode, enabling thousands of their users to type these scripts and to share their thoughts with their friends in their respective mother tongues.
If you know of an Indian script which is not included in this list, and which is unique; and if you think it should enjoy all the privileges of ISO script-code listed above, then please visit the website of the Registration Authority of ISO 15924 and submit the request form indicated there. All they want is the name of the script, your name and your email id.
ताज्या प्रतिक्रिया